Du lịch cộng đồng ở Tà Đùng là hướng đi có tiềm năng nhưng chỉ bền khi người dân địa phương thật sự quản lý, tổ chức và hưởng phần lớn lợi ích, đúng như tinh thần định nghĩa trong Luật Du lịch 2017. Điều kiện cần gồm: cộng đồng muốn làm, có giá trị văn hoá hay sinh kế đáng chia sẻ, có người đứng ra điều phối, có cơ chế chia lợi ích minh bạch và có kênh đưa khách đến. Doanh nghiệp bên ngoài có thể làm cầu nối thị trường và đào tạo, nhưng không nên nắm quyền quyết định thay cộng đồng.
Vùng Tà Đùng có đồng bào các dân tộc bản địa Tây Nguyên và nhiều cộng đồng từ miền núi phía Bắc vào lập nghiệp, cùng nền nông nghiệp vườn đồi gắn với hồ. Bài này không tả từng làng hay từng phong tục, phần đó dành cho những trang chuyên về văn hoá và cộng đồng của hệ Tà Đùng. Ở đây, du lịch cộng đồng được nhìn như một mô hình tổ chức kinh tế: ai làm chủ, tiền đi đâu, rủi ro nằm ở đâu.
Du lịch cộng đồng là gì, và không phải là gì
Luật Du lịch 2017 định nghĩa du lịch cộng đồng là loại hình du lịch được phát triển trên cơ sở các giá trị văn hoá của cộng đồng, do cộng đồng dân cư quản lý, tổ chức khai thác và hưởng lợi. Ba động từ trong định nghĩa đáng được đọc kỹ: quản lý, tổ chức khai thác, hưởng lợi. Một mô hình mà người dân chỉ được thuê làm diễn viên hay phục vụ, còn quyết định và phần lớn lợi nhuận nằm ở bên ngoài, thì không phải du lịch cộng đồng theo nghĩa đầy đủ, dù có thể được quảng cáo như vậy.
Du lịch cộng đồng cũng không đồng nghĩa với homestay. Một homestay do người thành phố lên mở, thuê người địa phương dọn phòng, là một cơ sở lưu trú bình thường. Ngược lại, du lịch cộng đồng có thể không có lưu trú: một buổi đi vườn do nhóm hộ dân tổ chức, một bữa cơm do tổ phụ nữ nấu, một buổi giới thiệu nghề đan do người lớn tuổi trong làng dẫn đều là sản phẩm cộng đồng nếu người dân làm chủ.
Sự phân biệt này quan trọng vì "du lịch cộng đồng" ngày càng được dùng như một nhãn tiếp thị. Đối tác nghiêm túc, đặc biệt là các tổ chức tài trợ phát triển hay khách quốc tế có hiểu biết, sẽ hỏi thẳng: người dân nắm phần nào, nhận bao nhiêu phần trăm doanh thu, ai quyết định đón bao nhiêu khách. Trả lời được những câu đó một cách trung thực là điều kiện để mô hình có uy tín.
Năm điều kiện cần trước khi bắt đầu
Kinh nghiệm từ nhiều mô hình du lịch cộng đồng ở vùng núi Việt Nam và các nước trong khu vực cho thấy những mô hình bền thường có chung các điều kiện sau. Thiếu một trong số đó, mô hình dễ tan khi nguồn hỗ trợ ban đầu hết.
- Cộng đồng thật sự muốn làm. Ý tưởng phải được bàn trong cộng đồng, có sự đồng thuận của người có uy tín, không phải do bên ngoài áp xuống. Những hộ không muốn tham gia cũng cần được tôn trọng, không bị xem là cản trở.
- Có giá trị đáng chia sẻ. Đó có thể là văn hoá, ẩm thực, nghề thủ công, kiến thức về rừng, về cây trồng, hay đơn giản là cảnh quan và nếp sống. Điều quan trọng là cộng đồng tự hào về giá trị đó và đồng ý đem ra giới thiệu.
- Có người điều phối. Một tổ, một nhóm hay một hợp tác xã có người đứng ra nhận khách, phân việc, giữ tiền, giải quyết mâu thuẫn. Không có vai này, mỗi hộ tự làm và cạnh tranh nhau.
- Có quy tắc chia lợi ích minh bạch. Ai làm gì được trả bao nhiêu, phần nào để vào quỹ chung, quỹ chung dùng vào việc gì, được ghi rõ và công khai trong cộng đồng.
- Có kênh đưa khách đến. Một làng có sản phẩm tốt mà không có ai giới thiệu khách thì cũng không sống được. Kênh có thể là cơ sở lưu trú quanh hồ, đơn vị lữ hành, hoặc nền tảng trực tuyến do cộng đồng tự quản lý.
Trong năm điều kiện, điều kiện thứ năm là chỗ doanh nghiệp bên ngoài có thể giúp nhiều nhất, còn bốn điều kiện đầu phải xuất phát từ bên trong cộng đồng. Đảo ngược thứ tự này, tức có kênh bán trước rồi mới đi tìm cộng đồng để "lấp vào", là nguồn gốc của nhiều mô hình hình thức.
Các mô hình tổ chức thường gặp
Không có mô hình nào tốt nhất cho mọi nơi. Mỗi mô hình phù hợp với một mức độ sẵn sàng khác nhau của cộng đồng, và có thể chuyển dần từ mô hình đơn giản sang mô hình chặt hơn.
| Mô hình | Cách vận hành | Điểm mạnh | Điểm yếu |
|---|---|---|---|
| Hộ đơn lẻ | Từng hộ tự đón khách, tự định giá | Linh hoạt, bắt đầu nhanh | Cạnh tranh nhau, lợi ích dồn vào vài hộ có điều kiện |
| Tổ, nhóm cộng đồng | Một nhóm hộ cùng làm, luân phiên đón khách, có quỹ chung | Lợi ích chia rộng, giữ được nếp chung | Cần người điều phối có uy tín, dễ mâu thuẫn nếu thiếu minh bạch |
| Hợp tác xã du lịch | Có tư cách pháp lý, xuất hoá đơn, ký hợp đồng | Làm việc được với doanh nghiệp, đơn vị lữ hành | Thủ tục, sổ sách phức tạp hơn, cần người biết quản lý |
| Liên kết doanh nghiệp – cộng đồng | Doanh nghiệp lo thị trường, đào tạo; cộng đồng lo sản phẩm, đón khách | Có khách ổn định, chất lượng đều | Nguy cơ doanh nghiệp nắm quyền quyết định và phần lớn lợi nhuận |
Với vùng Tà Đùng, nơi mảng du lịch cộng đồng còn rất mới, bước khởi đầu hợp lý thường là tổ nhóm cộng đồng làm một hai sản phẩm nhỏ, liên kết với vài cơ sở lưu trú quanh hồ để có khách. Khi đã quen việc và có doanh thu đều, nhóm có thể cân nhắc thành lập hợp tác xã để làm việc chính thức với đối tác lớn hơn.
Chia lợi ích thế nào để không ai bị bỏ lại
Chia lợi ích là phần dễ gây đổ vỡ nhất của du lịch cộng đồng. Một cách làm được nhiều mô hình áp dụng là chia doanh thu mỗi lượt khách thành ba phần. Phần thứ nhất trả trực tiếp cho người làm việc: người nấu, người dẫn, người chở, hộ cho ở. Phần thứ hai vào quỹ chung của nhóm, dùng để bảo trì đường đi, nhà văn hoá, mua dụng cụ, đào tạo. Phần thứ ba, nếu có, cho đơn vị điều phối hoặc kênh bán. Tỷ lệ cụ thể do cộng đồng tự thống nhất, không có con số chuẩn.
Luân phiên là công cụ thứ hai. Thay vì để khách tự chọn hộ đẹp nhất, gần đường nhất, nhóm có thể xếp lượt đón khách theo vòng, kèm tiêu chuẩn tối thiểu mà mọi hộ phải đạt. Cách này hạn chế việc lợi ích dồn vào vài hộ có điều kiện hơn, và tạo động lực cho các hộ còn yếu cải thiện để không bị loại khỏi vòng.
Công cụ thứ ba là minh bạch. Sổ thu chi của nhóm được công khai định kỳ trong các cuộc họp; quỹ chung được dùng vào việc mà cả nhóm biểu quyết. Mâu thuẫn trong du lịch cộng đồng hiếm khi do số tiền lớn, thường do cảm giác không công bằng và không được biết tiền đi đâu. Một tờ giấy dán ở nhà văn hoá ghi rõ thu chi tháng này có khi giá trị hơn mọi khoá tập huấn.
Khi cộng đồng bắt đầu khó chịu với khách
Năm 1975, nhà nghiên cứu George Doxey đưa ra một mô hình thường được gọi là chỉ số khó chịu, mô tả thái độ của cư dân với khách du lịch đi qua bốn giai đoạn: hào hứng khi khách mới đến, thờ ơ khi khách trở thành chuyện thường ngày, khó chịu khi khách quá đông và gây phiền nhiễu, rồi đối kháng khi người dân coi khách là nguyên nhân của mọi vấn đề. Mô hình đơn giản và đã bị phê bình vì coi cộng đồng như một khối đồng nhất, nhưng vẫn là lời nhắc hữu ích.
Ở vùng hồ, những dấu hiệu đầu của giai đoạn khó chịu có thể là: xe khách chạy nhanh qua đường làng, tiếng ồn ban đêm từ các nhóm khách, khách vào vườn hái trái không xin phép, chụp ảnh người dân, nhất là người cao tuổi và trẻ em, khi chưa được đồng ý. Những va chạm nhỏ này tích luỹ dần và khiến cộng đồng mất thiện cảm với cả ngành du lịch, kể cả những đơn vị làm đúng.
Cách phòng ngừa hiệu quả là để cộng đồng có tiếng nói trong việc đặt quy tắc: giờ yên tĩnh, khu vực không đưa khách vào, cách xin phép chụp ảnh, mức độ tham gia vào nghi lễ hay sinh hoạt riêng. Các cơ sở lưu trú và đơn vị đưa khách nên phổ biến quy tắc đó cho khách trước khi vào làng. Khi người dân thấy ý kiến của mình được tôn trọng và có lợi ích thật từ du lịch, ngưỡng chịu đựng của họ cao hơn nhiều.
Ba rủi ro cần nhìn thẳng
Sân khấu hoá văn hoá. Khi văn hoá trở thành sản phẩm, có nguy cơ các nghi lễ bị rút gọn, biểu diễn theo yêu cầu, mất ý nghĩa với chính người trong cộng đồng. Nguyên tắc an toàn là cộng đồng quyết định cái gì được giới thiệu, ở mức nào, và có những phần được giữ riêng, không đem ra bán. Doanh nghiệp không nên đặt hàng "một buổi lễ cho khách xem" nếu cộng đồng không tự nguyện.
Phụ thuộc một kênh bán. Nếu toàn bộ khách đến qua một doanh nghiệp, doanh nghiệp đó dần có quyền ép giá, ép lịch, ép sản phẩm. Cộng đồng nên có ít nhất vài kênh khách khác nhau và giữ quyền tự định giá ở mức hợp lý.
Chia rẽ nội bộ. Du lịch mang tiền vào một cộng đồng vốn có những quan hệ sẵn có. Nếu lợi ích không được chia minh bạch, mâu thuẫn giữa các hộ, giữa người tham gia và người không tham gia có thể làm tổn thương quan hệ làng xóm, thứ mà tiền du lịch không mua lại được. Đây là lý do vai trò của người có uy tín và chính quyền cơ sở rất quan trọng trong giai đoạn đầu.
Doanh nghiệp bên ngoài muốn hợp tác với cộng đồng nên làm gì
Đối tác từ bên ngoài, như cơ sở lưu trú, đơn vị lữ hành, tổ chức phát triển, có thể là người giúp du lịch cộng đồng ở Tà Đùng đi đúng hướng nếu tuân theo vài nguyên tắc:
- Bắt đầu bằng lắng nghe: gặp người có uy tín, chính quyền xã, hỏi cộng đồng muốn gì trước khi đề xuất sản phẩm.
- Đề xuất thử nghiệm nhỏ, có thời hạn, rồi cùng đánh giá: khách có thích không, người dân có thấy thoải mái không, tiền có đến đúng người không.
- Thoả thuận rõ bằng văn bản về giá, phần chia, lịch đón khách, trách nhiệm khi có sự cố, kể cả với nhóm chưa có tư cách pháp lý.
- Đầu tư vào đào tạo những kỹ năng cộng đồng tự chọn: nấu ăn hợp vệ sinh, an toàn, giao tiếp với khách, ghi sổ sách, giới thiệu bằng ngoại ngữ cơ bản.
- Giúp xây kênh bán mà cộng đồng giữ quyền kiểm soát, không chỉ bán qua kênh riêng của doanh nghiệp.
- Giữ cam kết lâu dài; một mô hình cộng đồng cần nhiều năm để vững, không phải một mùa du lịch.
Khi doanh nghiệp làm đúng vai cầu nối, lợi ích quay lại với chính họ: sản phẩm khác biệt mà đối thủ khó sao chép, uy tín với khách có hiểu biết, quan hệ tốt với địa phương. Đó là lợi thế cạnh tranh bền hơn một tầm view đẹp.
Câu hỏi thường gặp
Ở Tà Đùng đã có mô hình du lịch cộng đồng chính thức nào chưa?
Thông tin công khai về mô hình du lịch cộng đồng được công nhận riêng ở xã Tà Đùng hiện còn hạn chế. Người quan tâm nên hỏi trực tiếp chính quyền xã và cơ quan quản lý du lịch của tỉnh Lâm Đồng để biết các đề án, chương trình hỗ trợ đang có.
Người dân có cần đăng ký kinh doanh để làm du lịch cộng đồng không?
Tuỳ hình thức và quy mô, hoạt động có thể cần đăng ký hộ kinh doanh, thành lập hợp tác xã hoặc tuân theo quy định riêng về lưu trú và an toàn thực phẩm. Nên hỏi cơ quan đăng ký kinh doanh và chính quyền xã về yêu cầu hiện hành trước khi đón khách thường xuyên.
Tỷ lệ chia doanh thu cho cộng đồng bao nhiêu là hợp lý?
Không có con số chuẩn áp dụng cho mọi nơi. Điều quan trọng là người trực tiếp làm việc được trả công xứng đáng, có một phần vào quỹ chung, và tỷ lệ được cộng đồng thống nhất, công khai. Phần dành cho kênh bán nên tương xứng với công sức đưa khách.
Khách có thể làm gì để du lịch cộng đồng có lợi cho người dân?
Đặt dịch vụ qua tổ, nhóm cộng đồng hoặc kênh được cộng đồng công nhận, trả đúng giá, mua sản phẩm làm tại chỗ, xin phép trước khi chụp ảnh người và tôn trọng giờ giấc, khu vực riêng của làng.
Du lịch cộng đồng có làm mất bản sắc văn hoá không?
Có nguy cơ nếu văn hoá bị biến thành tiết mục theo yêu cầu khách. Nguy cơ giảm nhiều khi cộng đồng tự quyết định giới thiệu cái gì, giữ riêng những nghi lễ không phù hợp đem ra, và thế hệ trẻ được khuyến khích học lại từ người lớn tuổi.
Chỉ số Doxey có áp dụng được cho một vùng nhỏ như Tà Đùng không?
Mô hình này không phải công cụ đo chính xác, nhưng hữu ích như lời nhắc theo dõi thái độ của người dân khi lượng khách tăng. Một vùng nhỏ có thể làm điều đó đơn giản bằng cách định kỳ hỏi ý kiến cộng đồng và ghi nhận các va chạm giữa khách và người dân.