Một dự án du lịch ven hồ Tà Đùng có phải lập báo cáo đánh giá tác động môi trường (ĐTM) hay không phụ thuộc vào nhóm môi trường của dự án theo Luật Bảo vệ môi trường 2020: dự án nhóm I bắt buộc lập ĐTM, dự án nhóm II phải lập khi có yếu tố nhạy cảm như dùng đất rừng, nằm gần vườn quốc gia, có sử dụng đất có mặt nước. Vì vùng hồ hội đủ những yếu tố này, nhiều dự án quy mô vừa ở đây rơi vào diện phải lập ĐTM. Dự án không phải lập ĐTM vẫn có thể cần giấy phép môi trường hoặc đăng ký môi trường.
Luật Bảo vệ môi trường số 72/2020/QH14 có hiệu lực từ 1/1/2022, hướng dẫn chính ở Nghị định 08/2022/NĐ-CP (đã được sửa đổi) và các thông tư của bộ quản lý môi trường. Bài này giải thích cách phân nhóm, nội dung một báo cáo ĐTM tử tế cho dự án vùng hồ, quy trình thẩm định, quan hệ giữa ĐTM và giấy phép môi trường, và những chỗ hồ sơ hay bị yêu cầu làm lại. Ngưỡng và tiêu chí cụ thể phải tra trong phụ lục của nghị định hiện hành.
Bốn nhóm dự án và nghĩa vụ môi trường tương ứng
Luật chia dự án theo mức độ nguy cơ tác động xấu tới môi trường, dựa trên quy mô, công suất, loại hình và yếu tố nhạy cảm của vị trí. Nghĩa vụ đi theo nhóm:
| Nhóm | Mức nguy cơ | Nghĩa vụ chính | Ví dụ có thể gặp quanh hồ |
|---|---|---|---|
| Nhóm I | Cao | Đánh giá sơ bộ khi xin chủ trương, lập ĐTM, sau đó có giấy phép môi trường | Dự án quy mô lớn có chuyển mục đích đất rừng đáng kể |
| Nhóm II | Có nguy cơ | Lập ĐTM nếu có yếu tố nhạy cảm theo luật; có giấy phép môi trường nếu phát sinh chất thải phải xử lý | Khu nghỉ quy mô vừa gần vườn quốc gia, dùng đất có mặt nước |
| Nhóm III | Ít nguy cơ | Không lập ĐTM; có giấy phép môi trường nếu phát sinh nước thải, khí thải phải xử lý | Cơ sở dịch vụ nhỏ, không có yếu tố nhạy cảm đặc biệt |
| Nhóm IV | Không có nguy cơ | Có thể phải đăng ký môi trường hoặc được miễn theo quy định | Công trình phụ trợ rất nhỏ |
Cách xếp nhóm không do nhà đầu tư tự chọn. Đơn vị tư vấn đối chiếu dự án với phụ lục của nghị định rồi đề xuất, cơ quan nhà nước có thể không đồng ý. Ở vùng hồ, chỉ một yếu tố như có vài héc-ta đất rừng phải chuyển mục đích cũng đủ đẩy dự án lên nhóm cao hơn.
Vì sao vùng hồ Tà Đùng dễ có "yếu tố nhạy cảm"
Luật Bảo vệ môi trường 2020 không chỉ nhìn vào quy mô mà nhìn vào nơi dự án đặt chân. Các yếu tố nhạy cảm được liệt kê gồm vị trí trong hoặc gần khu bảo tồn thiên nhiên, rừng đặc dụng, rừng phòng hộ, di sản; có yêu cầu chuyển mục đích sử dụng đất rừng hoặc đất trồng lúa; có sử dụng đất, đất có mặt nước; có yêu cầu di dân, tái định cư; nằm gần nguồn nước dùng cho cấp nước sinh hoạt. Danh sách đầy đủ và ngưỡng nằm trong nghị định.
Tà Đùng có Vườn quốc gia Tà Đùng, có nhiều diện tích rừng phòng hộ và rừng sản xuất xen giữa các thôn, và có mặt hồ rộng của thủy điện Đồng Nai 3. Một dự án nghỉ dưỡng đặt bến thuyền riêng xuống mặt hồ là đang sử dụng đất có mặt nước. Một dự án mở đường vào qua đồi rừng là đang chạm tới rừng. Rất ít dự án đáng kể ở vùng này tránh được hoàn toàn các yếu tố đó.
Điều đó không có nghĩa là làm dự án ở đây bất lợi. Nó chỉ có nghĩa là nhà đầu tư phải coi môi trường như một phần của thiết kế dự án ngay từ đầu, không coi là hồ sơ cuối cùng. Những dự án xác định trước các khu không đụng tới, dồn công trình vào chỗ đất đã bị tác động, xử lý nước thải đạt chuẩn trước khi ra hồ thường đi qua thẩm định nhanh hơn và ít phải sửa.
Một cách làm hữu ích là vẽ "bản đồ ràng buộc" ngay từ tuần đầu: chồng ranh giới vườn quốc gia, ranh các loại rừng, hành lang bảo vệ hồ, đường đồng mức, các dòng suối nhỏ đổ vào hồ lên cùng một nền địa hình. Phần đất còn lại sau khi trừ các vùng nhạy cảm là nơi công trình nên đặt. Bản đồ này vừa giúp kiến trúc sư, vừa là phần mở đầu thuyết phục cho báo cáo ĐTM, vì nó cho hội đồng thấy chủ dự án đã chủ động né những chỗ không nên đụng.
Một báo cáo ĐTM cho dự án vùng hồ cần trả lời được gì
Báo cáo ĐTM có cấu trúc theo mẫu của bộ quản lý môi trường, nhưng chất lượng nằm ở chỗ nó trả lời được các câu hỏi thật của vùng hồ. Những câu dưới đây hầu như lần thẩm định nào cũng được hội đồng hỏi:
- Nước thải sinh hoạt của khách và nhân viên được xử lý bằng công nghệ gì, đạt quy chuẩn nào, xả ra đâu; vào mùa cao điểm khi công suất tăng gấp nhiều lần ngày thường thì hệ thống chịu thế nào.
- Chất thải rắn được thu gom, phân loại, vận chuyển ra khỏi vùng hồ bằng đường nào và ai nhận xử lý; dự án có đốt rác hay chôn lấp tại chỗ không.
- Thi công trên đất dốc gây xói mòn, đất đá trôi xuống hồ như thế nào; biện pháp giữ đất, thoát nước tạm thời trong mùa mưa ra sao.
- Phần rừng hoặc thảm thực vật bị chặt bỏ là bao nhiêu, có loài thực vật, động vật cần bảo vệ trong khu vực không; ánh sáng, tiếng ồn ban đêm ảnh hưởng tới động vật hoang dã ở ranh vườn quốc gia thế nào.
- Hoạt động trên mặt hồ như thuyền máy, ca nô gây ô nhiễm dầu, tiếng ồn, sóng vỗ bờ thế nào; biện pháp hạn chế.
- Rủi ro thiên tai: sạt lở, lũ quét, thay đổi mực nước do vận hành hồ chứa; phương án ứng phó.
- Kết quả tham vấn cộng đồng dân cư và Ủy ban nhân dân xã: ý kiến nào, chủ dự án tiếp thu và giải trình ra sao.
Một báo cáo chỉ chép mô tả chung về môi trường vùng Tây Nguyên, không có số liệu quan trắc hiện trạng thật ở vị trí dự án, sẽ bị trả. Khảo sát hiện trạng chất lượng nước hồ, đất, không khí và đa dạng sinh học tại chỗ là phần tốn công nhưng không bỏ được.
Quy trình từ lập báo cáo tới khi có quyết định
Trình tự chung theo Luật Bảo vệ môi trường 2020 như sau; thời hạn và cơ quan thẩm định cụ thể tuỳ nhóm dự án:
- Xác định nhóm dự án và yếu tố nhạy cảm; với dự án nhóm I, đưa nội dung đánh giá sơ bộ vào hồ sơ đề xuất chủ trương đầu tư.
- Khảo sát hiện trạng môi trường tại vị trí dự án: lấy mẫu, quan trắc, điều tra sinh học.
- Lập báo cáo ĐTM theo mẫu, song song với thiết kế để các biện pháp giảm thiểu khớp với bố trí công trình.
- Tham vấn cộng đồng dân cư chịu tác động, Ủy ban nhân dân xã và các cơ quan, tổ chức liên quan; tham vấn qua trang thông tin điện tử theo quy định.
- Nộp hồ sơ đề nghị thẩm định; hội đồng thẩm định có thể khảo sát thực địa, lấy mẫu kiểm chứng.
- Chỉnh sửa, bổ sung theo ý kiến hội đồng; nhận quyết định phê duyệt kết quả thẩm định.
- Thực hiện các yêu cầu trong quyết định trong giai đoạn thi công; trước khi vận hành, đề nghị cấp giấy phép môi trường nếu thuộc diện phải có, kèm vận hành thử nghiệm công trình xử lý chất thải khi được yêu cầu.
Quyết định phê duyệt ĐTM là căn cứ cho các bước sau như cho thuê đất, cấp phép xây dựng. Vì vậy, chậm ở bước môi trường thường kéo chậm cả dự án.
Giấy phép môi trường và đăng ký môi trường: không ai thoát hẳn
Giấy phép môi trường gộp nhiều loại giấy phép thành phần trước đây như xả nước thải vào nguồn nước, quản lý chất thải nguy hại, xả khí thải. Dự án nhóm I, II, III có phát sinh nước thải, bụi, khí thải phải xử lý hoặc chất thải nguy hại phải quản lý thì phải có giấy phép trước khi vận hành chính thức. Một khu nghỉ có hệ thống xử lý nước thải tập trung gần như chắc chắn thuộc diện này.
Dự án không thuộc diện giấy phép nhưng có phát sinh chất thải thì thường phải đăng ký môi trường với Ủy ban nhân dân cấp xã theo quy định, trừ các trường hợp được miễn. Từ 1/7/2025, khi cấp huyện không còn, phân cấp cho xã có điều chỉnh, nên cần hỏi lại nơi tiếp nhận ở xã Tà Đùng hoặc cơ quan môi trường của tỉnh.
Có giấy phép rồi vẫn còn nghĩa vụ trong suốt đời dự án: quan trắc định kỳ khi được yêu cầu, báo cáo công tác bảo vệ môi trường hằng năm, duy trì vận hành công trình xử lý. Một hệ thống xử lý nước thải được xây đẹp nhưng không có người vận hành tử tế vào mùa cao điểm là nguồn rủi ro lớn nhất của một khu nghỉ ven hồ, cả về pháp lý lẫn danh tiếng của cả vùng.
Những lý do hồ sơ môi trường hay bị trả về
Số liệu không phải của vị trí dự án. Dùng số liệu quan trắc của một dự án khác hoặc số liệu chung của tỉnh thay cho khảo sát thật tại chỗ.
Biện pháp giảm thiểu chung chung. Viết "thu gom và xử lý theo quy định" mà không nói công nghệ, công suất, vị trí đặt, chi phí vận hành. Hội đồng thẩm định đọc những câu như vậy là biết chưa có phương án.
Thiết kế và báo cáo không khớp. Bản vẽ đặt khu xử lý nước thải ở một chỗ, báo cáo mô tả ở chỗ khác; số phòng trong báo cáo khác số phòng trong hồ sơ đầu tư.
Tham vấn cộng đồng làm cho có. Biên bản tham vấn thiếu ý kiến thật của người dân, hoặc có ý kiến phản đối mà chủ dự án không giải trình. Ở vùng có đồng bào dân tộc thiểu số, việc tham vấn cần làm bằng ngôn ngữ và cách thức người dân hiểu được.
Bỏ qua rủi ro thiên tai. Không phân tích sạt lở trên đất dốc, không tính tới mực nước hồ thay đổi. Đây là phần được hỏi ngày càng kỹ sau các mùa mưa lớn ở Tây Nguyên.
Câu hỏi thường gặp
Khu nghỉ chỉ vài chục phòng có phải lập ĐTM không?
Quy mô phòng không phải tiêu chí duy nhất. Nếu khu nghỉ có sử dụng đất rừng phải chuyển mục đích, nằm gần vườn quốc gia hoặc sử dụng đất có mặt nước, nó có thể thuộc nhóm phải lập ĐTM dù chỉ vài chục phòng. Đơn vị tư vấn cần đối chiếu cụ thể với phụ lục của nghị định hiện hành.
Ai được lập báo cáo ĐTM?
Chủ dự án tự lập nếu đủ điều kiện về chuyên gia và cơ sở vật chất, hoặc thuê đơn vị tư vấn đáp ứng điều kiện theo quy định. Chủ dự án vẫn chịu trách nhiệm trước pháp luật về nội dung báo cáo, nên cần đọc kỹ chứ không giao trắng.
Có được khởi công phần móng trong lúc chờ phê duyệt ĐTM không?
Không nên. Với dự án thuộc diện phải lập ĐTM, việc triển khai xây dựng trước khi có quyết định phê duyệt là vi phạm và có thể bị xử phạt, buộc dừng. Ngoài ra, ý kiến thẩm định có thể yêu cầu đổi vị trí công trình, khiến phần đã làm trở thành lãng phí.
Thay đổi thiết kế sau khi đã có quyết định ĐTM thì sao?
Tuỳ mức độ thay đổi. Thay đổi làm tăng quy mô, công suất hoặc làm phát sinh tác động xấu mới thường phải lập lại hoặc báo cáo cơ quan thẩm định. Thay đổi nhỏ không làm tăng tác động có thể chỉ cần thể hiện trong hồ sơ cấp giấy phép môi trường. Cần hỏi cơ quan đã phê duyệt.
Nước thải khu nghỉ có được xả thẳng ra hồ sau khi xử lý không?
Việc xả nước thải đã xử lý vào nguồn nước phải đạt quy chuẩn kỹ thuật hiện hành và được ghi trong giấy phép môi trường, căn cứ khả năng chịu tải của nguồn tiếp nhận. Với hồ chứa có nhiều mục đích sử dụng, yêu cầu có thể chặt hơn; nhiều dự án chọn tái sử dụng nước để tưới cây nhằm giảm lượng xả.
Ý kiến phản đối của người dân trong tham vấn có làm dừng dự án không?
Tham vấn không phải là bỏ phiếu, nhưng ý kiến phải được tiếp thu hoặc giải trình rõ trong báo cáo. Hội đồng thẩm định sẽ xem chủ dự án xử lý ý kiến ra sao. Phản đối có cơ sở mà không được giải quyết là lý do phổ biến khiến hồ sơ bị yêu cầu làm lại.