Khi dùng một bức ảnh để quảng bá Tà Đùng, doanh nghiệp thường phải tôn trọng cùng lúc hai quyền: quyền tác giả của người chụp (ảnh là tác phẩm được bảo hộ ngay khi được tạo ra, không cần đăng ký) và quyền của cá nhân xuất hiện trong ảnh (Bộ luật Dân sự 2015, Điều 32: dùng hình ảnh của một người phải được người đó đồng ý, dùng vì mục đích thương mại thì phải trả thù lao, trừ khi các bên thoả thuận khác). Ảnh lấy trên mạng không tự động được dùng chỉ vì "có ghi nguồn"; ảnh thuê chụp thì quyền sử dụng phụ thuộc hợp đồng.
Bài viết dành cho các cơ sở lưu trú, đơn vị tour, nhà vườn và người làm truyền thông ở vùng hồ. Nội dung đi qua sự khác nhau giữa hai quyền trên cùng một bức ảnh, các tình huống chụp người dân, nhân viên, khách, chuyện ảnh mạng và ảnh thuê, ảnh khách đăng, và một quy trình ảnh gọn cho cơ sở nhỏ. Đây là phần nguyên lý để tự soát; khi có tranh chấp cụ thể, nên hỏi luật sư hoặc đơn vị tư vấn sở hữu trí tuệ.
Hai quyền khác nhau trên cùng một bức ảnh
Quyền thứ nhất thuộc về người chụp. Theo Luật Sở hữu trí tuệ, tác phẩm nhiếp ảnh và tác phẩm điện ảnh là đối tượng được bảo hộ quyền tác giả. Quyền này phát sinh khi tác phẩm được sáng tạo và thể hiện dưới một hình thức nhất định; việc đăng ký ở Cục Bản quyền tác giả chỉ giúp chứng minh khi có tranh chấp, không phải điều kiện để có quyền. Vì vậy, một tấm ảnh hồ Tà Đùng do một người bất kỳ chụp và đăng lên mạng vẫn là tác phẩm có chủ.
Quyền tác giả gồm hai nhóm. Quyền nhân thân như đứng tên, được bảo vệ sự toàn vẹn của tác phẩm, về cơ bản gắn với người chụp. Quyền tài sản như sao chép, phân phối, truyền đạt tới công chúng thì có thể chuyển giao hoặc cho phép người khác dùng thông qua hợp đồng. Đây là lý do một cơ sở mua ảnh vẫn nên ghi tên người chụp nếu thoả thuận yêu cầu, và không nên cắt ghép làm biến dạng ảnh.
Quyền thứ hai thuộc về người xuất hiện trong ảnh. Điều 32 Bộ luật Dân sự 2015 quy định cá nhân có quyền đối với hình ảnh của mình; việc sử dụng phải được người đó đồng ý, và nếu dùng vì mục đích thương mại thì phải trả thù lao, trừ khi có thoả thuận khác. Luật cũng có ngoại lệ, chẳng hạn hình ảnh được dùng vì lợi ích công cộng, hoặc lấy từ các hoạt động công cộng như hội nghị, biểu diễn, thi đấu thể thao mà không làm tổn hại danh dự, nhân phẩm, uy tín của người đó. Ảnh quảng cáo cho một cơ sở kinh doanh thì khó xếp vào các ngoại lệ này.
Ảnh có người dân, nhân viên và khách: cần gì trước khi dùng
Phần lớn ảnh đẹp ở vùng hồ có người: người chèo thuyền, người hái cà phê, trẻ em chơi bên bờ, khách ngồi hiên. Bảng dưới gom các tình huống hay gặp và cách xử lý an toàn:
| Tình huống | Có cần đồng ý không | Cách làm gọn |
|---|---|---|
| Người ở xa, không nhận ra mặt, là một phần nhỏ của cảnh | Rủi ro thấp | Vẫn tránh dùng làm hình chính của quảng cáo |
| Người dân làm việc, nhận ra rõ mặt, là trung tâm ảnh | Cần | Xin đồng ý, nói rõ ảnh dùng để làm gì, cân nhắc trả thù lao hoặc biếu ảnh |
| Nhân viên của cơ sở | Cần | Ghi vào hợp đồng lao động hoặc một văn bản riêng; người nghỉ việc có thể đề nghị gỡ |
| Khách đang lưu trú | Cần | Hỏi trực tiếp, tốt nhất có tin nhắn đồng ý; tôn trọng khi khách từ chối |
| Trẻ em | Cần đồng ý của cha mẹ hoặc người giám hộ | Hạn chế dùng; không ghi tên, nơi ở; tránh ảnh có thể bị dùng sai |
| Đồng bào trong trang phục truyền thống, sinh hoạt cộng đồng | Cần, và cần tế nhị hơn | Hỏi qua người có uy tín trong cộng đồng; không dàn dựng, không biến thành đạo cụ |
Một mẫu đồng ý ngắn, ghi tên, ngày, ảnh dùng cho mục đích gì và trong bao lâu, là đủ cho đa số tình huống. Tin nhắn đồng ý qua ứng dụng chat cũng là bằng chứng có ích, miễn là lưu lại được.
Ảnh lấy trên mạng: vì sao "ghi nguồn" là chưa đủ
Thói quen phổ biến là lấy ảnh đẹp trên mạng xã hội rồi ghi "nguồn: sưu tầm" hoặc ghi tên trang đã đăng. Về pháp lý, ghi nguồn không thay cho việc được phép. Luật Sở hữu trí tuệ có các trường hợp sử dụng tác phẩm không phải xin phép, không phải trả tiền, nhưng chúng hẹp và gắn với mục đích như nghiên cứu, giảng dạy, bình luận, đưa tin thời sự, kèm điều kiện không ảnh hưởng tới việc khai thác bình thường của tác phẩm. Dùng ảnh người khác để quảng cáo phòng nghỉ hay tour không nằm trong nhóm này.
Ngoài rủi ro pháp lý, ảnh mạng còn có rủi ro thương hiệu. Nhiều ảnh được gắn tên "Tà Đùng" trên mạng thực ra chụp ở hồ khác, hoặc đã chỉnh màu đến mức không còn giống thật. Một cơ sở dùng ảnh như vậy vừa có thể bị người chụp khiếu nại, vừa có thể bị khách phàn nàn vì lên không thấy cảnh như ảnh.
Cách làm đúng khá đơn giản: nhắn người chụp xin phép, nói rõ dùng ở đâu, có trả phí hay không. Nhiều người chụp nghiệp dư sẵn lòng cho dùng nếu được ghi tên tử tế; người chụp chuyên nghiệp có thể báo giá. Nếu không liên hệ được tác giả, an toàn nhất là không dùng. Về lâu dài, kho ảnh chung có ghi rõ quyền sử dụng là lời giải cho cả vùng.
Ảnh thuê chụp: ai giữ quyền gì
Khi một cơ sở thuê nhiếp ảnh gia chụp bộ ảnh phòng hay quay video giới thiệu, câu hỏi "ảnh này của ai" phụ thuộc chủ yếu vào hợp đồng. Luật Sở hữu trí tuệ có quy định về tác phẩm được tạo ra theo hợp đồng giao nhiệm vụ hoặc đặt hàng, trong đó bên đặt hàng có thể là chủ sở hữu quyền tài sản nếu các bên không thoả thuận khác. Nhưng trên thực tế, người chụp thường soạn hợp đồng theo hướng chỉ cấp quyền sử dụng trong phạm vi nhất định, còn giữ quyền với ảnh gốc.
Vì vậy, trước khi thuê, nên thống nhất bằng văn bản vài điểm: ai giữ ảnh gốc, cơ sở được dùng ảnh ở đâu (trang web, mạng xã hội, sàn đặt phòng, ấn phẩm in, quảng cáo trả tiền), trong bao lâu, người chụp có được dùng ảnh đó để giới thiệu tác phẩm của mình không, có được bán lại ảnh cảnh hồ cho bên khác không. Điểm cuối này đáng lưu ý: một tấm ảnh hồ đẹp có thể xuất hiện trên quảng cáo của cơ sở bên cạnh nếu hợp đồng không nói gì.
Người chụp vẫn giữ quyền đứng tên. Ghi tên người chụp ở chú thích ảnh hay ở trang giới thiệu không làm mất gì của cơ sở, và còn tạo quan hệ tốt để lần sau họ sẵn lòng quay lại. Với các bộ ảnh có người, người chụp và cơ sở nên thống nhất ai chịu trách nhiệm xin phép người xuất hiện trong ảnh.
Ảnh khách gửi và ảnh khách tự đăng
Khách gắn thẻ cơ sở không có nghĩa là cho phép dùng lại. Ảnh khách đăng trên trang cá nhân vẫn là của khách. Muốn đăng lại trên trang của cơ sở, nên nhắn hỏi và giữ lại tin trả lời. Phần lớn khách vui vẻ đồng ý nếu được hỏi lịch sự.
Ghi tên khách khi đăng lại. Trừ khi khách muốn ẩn danh. Ghi tên vừa đúng tinh thần quyền tác giả, vừa cho người xem thấy đây là ảnh thật của khách thật.
Không chỉnh sửa ảnh khách thành ảnh quảng cáo. Thêm chữ, đổi màu, ghép logo lên ảnh khách mà không hỏi là đi quá phạm vi được cho phép, kể cả khi khách đã đồng ý cho đăng lại.
Người khác xuất hiện trong ảnh khách. Ảnh khách có thể có người lạ, có trẻ em của gia đình khác. Trước khi đăng lại, xem kỹ và cắt hoặc bỏ những ảnh như vậy.
Khách đổi ý thì gỡ. Nếu khách đề nghị gỡ ảnh, gỡ sớm và cảm ơn. Giữ ảnh lại sau khi khách đã rút đồng ý là rủi ro không đáng.
Một quy trình ảnh gọn cho cơ sở nhỏ
Cơ sở nhỏ không cần bộ phận pháp chế, chỉ cần vài thói quen lặp lại. Quy trình gợi ý:
- Lập một thư mục ảnh được phép dùng. Chỉ ảnh trong thư mục này mới được đưa lên trang, sàn đặt phòng hay quảng cáo.
- Mỗi ảnh một dòng ghi chú. Ai chụp, ngày chụp, có người trong ảnh không, đồng ý ở đâu, được dùng cho kênh nào.
- Có mẫu đồng ý sẵn. Một đoạn tin nhắn mẫu để hỏi khách, một mẫu ngắn cho nhân viên và người dân.
- Hợp đồng chụp có điều khoản quyền sử dụng. Ghi kênh, thời hạn, quyền bán lại, ghi tên.
- Xem lại mỗi năm. Gỡ ảnh nhân viên đã nghỉ nếu họ đề nghị, gỡ ảnh không còn đúng thực tế, gia hạn quyền dùng nếu sắp hết.
- Khi bị khiếu nại, gỡ trước rồi nói chuyện sau. Gỡ nhanh thể hiện thiện chí và thường giúp giải quyết êm hơn.
Quy trình này cũng là nền cho kho ảnh chung của vùng: ảnh nào có ghi chú đủ mới được góp vào kho, nhờ đó cả nhóm không phải lo ảnh lạc nguồn.
Ảnh đồng bào và đời sống bản địa: tôn trọng trước, đẹp sau
Vùng Tà Đùng có đồng bào M'Nông và các dân tộc bản địa sinh sống lâu đời, cùng nhiều đồng bào từ phía Bắc vào lập nghiệp. Hình ảnh trang phục, nhà cửa, lễ hội, sinh hoạt của cộng đồng rất dễ bị dùng như "đặc sản thị giác" trong quảng cáo du lịch. Đây là chỗ cần cẩn trọng nhất, cả về pháp lý lẫn về đạo lý.
Một vài nguyên tắc thực hành: xin phép qua người có uy tín trong cộng đồng chứ không chỉ hỏi người trong ảnh; không dàn dựng cảnh sinh hoạt để chụp cho đẹp; không dùng ảnh đồng bào làm nền cho những sản phẩm không liên quan, chẳng hạn rao bán đất; ghi chú thích đúng tên dân tộc, đúng hoạt động, không gán ghép. Nếu ảnh được dùng để quảng cáo thu tiền, nên có cách chia sẻ lợi ích với người trong ảnh hoặc với cộng đồng.
Làm đúng ở điểm này giúp thương hiệu vùng đất có chiều sâu thật. Khách tinh ý nhận ra ngay sự khác nhau giữa một bức ảnh được chụp với sự đồng thuận và một bức ảnh chụp lén để lấy màu sắc. Ảnh thứ nhất kể câu chuyện về con người; ảnh thứ hai chỉ kể chuyện người chụp đã đi qua.
Câu hỏi thường gặp
Chụp phong cảnh hồ Tà Đùng có cần xin phép ai không?
Chụp phong cảnh để dùng cá nhân thường không cần xin phép. Việc cần lưu ý là địa điểm đứng chụp: khu vực của vườn quốc gia, công trình thủy điện hay đất tư nhân có thể có quy định riêng về ra vào và chụp ảnh thương mại. Bay thiết bị chụp từ trên không thì phải theo quy định về tàu bay không người lái.
Ghi "ảnh sưu tầm" có tránh được trách nhiệm bản quyền không?
Không. Ghi nguồn hay ghi sưu tầm không thay cho việc được tác giả cho phép. Khi dùng ảnh của người khác cho mục đích quảng bá kinh doanh, cần có sự đồng ý của người giữ quyền, trừ những trường hợp ngoại lệ rất hẹp mà luật quy định.
Nhân viên nghỉ việc yêu cầu gỡ ảnh có phải gỡ không?
Tuỳ thoả thuận ban đầu, nhưng về nguyên tắc cá nhân có quyền với hình ảnh của mình, và việc tiếp tục dùng ảnh một người đã rút đồng ý dễ dẫn tới tranh chấp. Cách an toàn và tử tế là gỡ khỏi các kênh quảng cáo, nhất là ảnh nhận rõ mặt.
Thuê chụp ảnh rồi thì có được bán lại hoặc cho cơ sở khác dùng không?
Chỉ khi hợp đồng cho phép. Nếu hợp đồng chỉ cấp quyền sử dụng cho chính cơ sở, việc chuyển ảnh cho bên khác có thể vi phạm quyền của người chụp. Ngược lại, nếu cơ sở muốn độc quyền, cần ghi rõ người chụp không được bán ảnh đó cho bên khác.
Ảnh có trẻ em chơi bên hồ có nên đăng không?
Nên hạn chế. Nếu thật sự cần, phải có đồng ý của cha mẹ hoặc người giám hộ, không ghi tên, trường học hay nơi ở của trẻ, và chọn ảnh không thể bị dùng sai. Ảnh trẻ em lấy từ trang của khách thì không nên đăng lại.
Có nên đăng ký quyền tác giả cho bộ ảnh của cơ sở không?
Không bắt buộc, vì quyền phát sinh khi ảnh được tạo ra. Đăng ký giúp chứng minh quyền dễ hơn khi có tranh chấp, nên có thể cân nhắc với những bộ ảnh hay video đầu tư lớn. Với ảnh thường ngày, lưu file gốc có thông tin ngày chụp đã là bằng chứng có ích.