Hệ sinh thái điểm đến là cách tổ chức trong đó nhiều bên độc lập, như chủ nhà nghỉ, người lái thuyền, nhà vườn, đơn vị lữ hành, người làm nội dung, cùng phục vụ khách của một vùng và liên kết với nhau bằng chuẩn mực chung, giới thiệu khách cho nhau và một câu chuyện chung về vùng đất. Nó khác khu du lịch tập trung, nơi một chủ đầu tư sở hữu và điều hành gần như mọi thứ trong ranh giới dự án, và khác chuỗi thương hiệu, nơi nhiều cơ sở dùng chung một tên, một bộ tiêu chuẩn do bên chủ thương hiệu đặt ra.
Ba mô hình không loại trừ nhau; một vùng có thể có cả ba. Nhưng hiểu chúng khác nhau ở đâu giúp đối tác biết mình đang bước vào loại quan hệ nào, ai quyết định điều gì, và rủi ro nằm ở đâu. Bài này so sánh ba mô hình, rồi giải thích vì sao một vùng đang hình thành như Tà Đùng hợp với cách làm theo hệ.
Ba cách tổ chức một điểm đến
Khu du lịch tập trung. Một chủ đầu tư được giao hoặc thuê một khu đất lớn, lập dự án, xây khách sạn, biệt thự, nhà hàng, khu vui chơi, đường nội bộ trong ranh giới của mình. Khách vào khu gần như chỉ tiếp xúc với dịch vụ của một đơn vị. Nhiều khu nghỉ dưỡng ven biển ở Việt Nam là ví dụ quen thuộc của mô hình này.
Chuỗi thương hiệu. Nhiều cơ sở, có thể của nhiều chủ khác nhau, cùng mang một thương hiệu theo hợp đồng nhượng quyền hoặc hợp đồng quản lý. Bên chủ thương hiệu đặt tiêu chuẩn, hệ thống đặt phòng, chương trình khách hàng thân thiết; chủ tài sản đầu tư và trả phí. Các chuỗi khách sạn quốc tế và trong nước vận hành theo cách này.
Hệ sinh thái nhiều bên. Không ai sở hữu toàn bộ. Các bên giữ quyền với tài sản và dịch vụ của mình, nhưng liên kết qua những thứ dùng chung: thông tin về vùng đất, kênh giới thiệu khách, chuẩn an toàn và chất lượng tối thiểu, câu chuyện thương hiệu vùng. Mức độ chặt chẽ dao động từ một nhóm trao đổi không chính thức tới một hiệp hội có điều lệ. Phần lớn các vùng du lịch cộng đồng, các làng nghề đón khách và các vùng nông thôn đang lên vận hành gần với mô hình này, dù không phải lúc nào cũng gọi tên như vậy.
So sánh ba mô hình theo các tiêu chí đối tác quan tâm
Bảng dưới so sánh ở mức điển hình. Thực tế từng nơi có thể pha trộn, và mỗi ô chỉ nên đọc như xu hướng chung.
| Tiêu chí | Khu du lịch tập trung | Chuỗi thương hiệu | Hệ sinh thái nhiều bên |
|---|---|---|---|
| Ai sở hữu tài sản | Một chủ đầu tư | Nhiều chủ, chung một tên | Nhiều chủ, tên riêng |
| Ai quyết định chuẩn dịch vụ | Chủ đầu tư | Bên chủ thương hiệu | Các bên thoả thuận, chuẩn tối thiểu |
| Vốn ban đầu | Rất lớn, tập trung | Lớn ở từng cơ sở | Nhỏ, phân tán theo từng bên |
| Tốc độ hình thành | Nhanh sau khi có dự án | Nhanh theo từng cơ sở | Chậm, tích luỹ dần |
| Độ đồng đều trải nghiệm | Cao | Cao trong chuỗi | Không đều, phụ thuộc chuẩn chung |
| Rủi ro tập trung | Một chủ gặp khó, cả khu khó | Phụ thuộc uy tín thương hiệu | Phân tán, nhưng dễ bị kéo xuống bởi bên làm ẩu |
| Lợi ích ở lại địa phương | Phụ thuộc chính sách tuyển dụng, mua hàng | Phụ thuộc chủ tài sản | Thường cao hơn nếu các bên là người tại chỗ |
| Tác động cảnh quan | Tập trung, quy hoạch được | Tuỳ từng cơ sở | Phân tán, khó kiểm soát nếu thiếu quy ước |
Điểm đáng chú ý là không mô hình nào thắng ở mọi dòng. Khu du lịch tập trung mạnh ở độ đồng đều và tốc độ, hệ nhiều bên mạnh ở chỗ lợi ích phân tán và hợp với vùng đất của nhiều chủ. Lựa chọn phụ thuộc vào đất đai, vốn và con người của từng nơi.
Khu du lịch tập trung: mạnh ở đâu, vướng ở đâu
Điểm mạnh của khu du lịch tập trung là khả năng làm đồng bộ. Một chủ đầu tư có thể quy hoạch cả khu, đầu tư hạ tầng xử lý nước thải, điện, đường nội bộ một lần, đặt chuẩn phục vụ thống nhất và tiếp thị dưới một tên. Với khách, trải nghiệm dễ đoán; với chính quyền, có một đầu mối để làm việc.
Vướng mắc nằm ở chỗ khác. Mô hình này cần quỹ đất liền khoảnh lớn, mà ở nhiều vùng nông thôn và miền núi, đất đã được giao cho nhiều hộ, nhiều tổ chức, hoặc là đất rừng có quy chế riêng. Thủ tục chủ trương đầu tư, thuê đất, đánh giá tác động môi trường cho một dự án lớn kéo dài và tốn kém. Khi dự án chậm hoặc dừng, cả vùng chờ theo.
Một vướng mắc nữa là quan hệ với cộng đồng. Khu khép kín có thể tạo việc làm, nhưng cũng có thể khiến người dân quanh đó chỉ đứng ngoài nhìn khách đi qua. Kinh nghiệm ở nhiều nơi cho thấy kết quả phụ thuộc rất nhiều vào cam kết của chủ đầu tư về tuyển người tại chỗ và mua hàng tại chỗ.
Vì sao Tà Đùng hợp với cách làm theo hệ
Nhìn vào điều kiện thật của vùng hồ, cách làm theo hệ có mấy lý do để hợp. Đất quanh hồ phần lớn đã thuộc về nhiều hộ gia đình và tổ chức khác nhau, xen với đất rừng và hành lang bảo vệ hồ chứa có quy định riêng. Mặt hồ thuộc công trình thủy điện; rừng phía sau thuộc Vườn quốc gia Tà Đùng và các chủ rừng. Không có một khoảnh đất trống mênh mông nào chờ một chủ đầu tư duy nhất.
Dịch vụ du lịch quanh hồ hình thành từ dưới lên: các homestay, villa nhỏ, thuyền của người địa phương, quán ăn, vườn cà phê mở cửa cho khách. Những cơ sở ấy đã có, đang lớn, và cần được nối với nhau hơn là bị thay thế. Một hệ nhiều bên tôn trọng thực tế đó, giúp các bên nhỏ biết đến nhau, giữ chuẩn chung và cùng hưởng khi vùng đất được biết tới rộng hơn.
Cuối cùng, cảnh quan của Tà Đùng, mặt hồ lấm tấm đảo giữa đồi rừng, là thứ dễ bị phá nếu xây dày và cao. Phát triển phân tán, thấp tầng, theo từng cơ sở nhỏ, nếu có quy ước tốt, hợp với cảnh hơn là một khối công trình lớn. Điều kiện "nếu có quy ước tốt" là phần khó, và là lý do các chuyên mục về bền vững và hợp tác trên trang này tồn tại.
Tổ chức quản lý điểm đến: mảnh ghép mà hệ nào rồi cũng cần
Trong tài liệu của Tổ chức Du lịch Liên Hợp Quốc, nay dùng tên UN Tourism, khái niệm tổ chức quản lý điểm đến, thường viết tắt là DMO, được dùng để chỉ một đơn vị điều phối việc quy hoạch, tiếp thị và quản lý chất lượng của một điểm đến, với sự tham gia của chính quyền, doanh nghiệp và cộng đồng. DMO có thể là cơ quan nhà nước, hiệp hội, hoặc hình thức đối tác công tư, tuỳ từng nước và từng vùng.
Một hệ sinh thái nhiều bên lúc đầu có thể vận hành bằng thiện chí và nhóm trao đổi không chính thức. Nhưng khi vùng đất lớn lên, những việc như thống nhất chuẩn an toàn trên hồ, xử lý khi một bên vi phạm, đại diện các bên làm việc với chính quyền, cùng đầu tư vào tài sản chung như bãi rác, bến thuyền, biển chỉ dẫn, đòi hỏi một hình thức tổ chức rõ hơn. Nếu không, cái lợi phân tán của hệ dễ biến thành trách nhiệm phân tán, nghĩa là không ai chịu trách nhiệm.
Với Tà Đùng, hình thức nào phù hợp là câu hỏi của chính quyền xã, tỉnh và các bên trong vùng. Điều một hệ như TaDungGroup làm được là chuẩn bị nền: thông tin chung đúng, chuẩn mực được viết ra, các bên biết nhau, để khi cần một tổ chức chính thức hơn thì đã có chất liệu để bắt đầu.
Ba mô hình có thể cùng tồn tại
Một khu nghỉ dưỡng lớn vẫn có thể là thành viên của hệ. Nếu một dự án lớn được làm ở quanh hồ, nó vẫn hưởng lợi khi khách biết tới vùng đất qua các nhánh thông tin, và có thể góp lại bằng việc thuê người tại chỗ, mua nông sản của vùng, giới thiệu khách đi thuyền, thăm vườn của các bên nhỏ.
Một cơ sở nhỏ có thể gia nhập chuỗi mà vẫn ở trong hệ. Một villa có thể ký hợp đồng quản lý với một đơn vị vận hành có thương hiệu, nhận chuẩn phục vụ và kênh đặt phòng của họ, nhưng vẫn tham gia các quy ước chung của vùng về an toàn và môi trường.
Hệ không thay thế quy hoạch của nhà nước. Dù tổ chức theo mô hình nào, mọi công trình và hoạt động vẫn phải theo quy hoạch, quy định về đất đai, rừng, hồ chứa và xây dựng hiện hành. Hệ chỉ là cách các bên phối hợp trong khuôn khổ đó.
Năm câu hỏi để biết mình đang bước vào mô hình nào
Khi được mời hợp tác ở một vùng du lịch, đối tác nhiều khi không được nói rõ mình đang vào khu tập trung, chuỗi hay hệ nhiều bên. Năm câu hỏi dưới đây giúp nhận ra, và mỗi câu trả lời kéo theo một kiểu rủi ro khác:
- Ai có quyền quyết định cuối cùng về giá, chuẩn phục vụ và việc nhận hay từ chối khách? Nếu là một đơn vị duy nhất, anh chị đang ở gần mô hình tập trung hoặc chuỗi, và quyền thương lượng của mình hẹp hơn.
- Tên nào xuất hiện trước mặt khách: tên của mình, tên một thương hiệu chung, hay tên vùng đất? Câu trả lời cho biết uy tín mình xây được thuộc về ai khi hợp tác kết thúc.
- Khách đặt chỗ qua kênh của ai, và dữ liệu khách nằm ở đâu? Bên giữ kênh và dữ liệu thường là bên mạnh nhất trong quan hệ.
- Khi một bên vi phạm chuẩn chung, ai xử lý và bằng cơ chế nào? Không có câu trả lời nghĩa là hệ đang dựa hoàn toàn vào thiện chí.
- Nếu muốn rời đi, mình mang theo được gì: tài sản, tên, khách quen, nội dung đã làm? Ở khu tập trung và chuỗi, phần mang theo được thường ít hơn hệ nhiều bên.
Không có mô hình nào xấu. Điều nguy hiểm là ký vào một mô hình trong khi tưởng mình đang ở mô hình khác, chẳng hạn nghĩ mình là bên độc lập trong một hệ mở, rồi mới phát hiện kênh bán, dữ liệu khách và tên gọi đều thuộc về người khác.
Câu hỏi thường gặp
Hệ sinh thái du lịch là gì, nói ngắn gọn?
Là tập hợp các bên độc lập cùng phục vụ khách của một vùng, như chỗ ở, phương tiện, ăn uống, trải nghiệm, nông sản, nội dung, liên kết với nhau bằng chuẩn mực chung và giới thiệu khách cho nhau, để trải nghiệm của khách liền mạch dù không có một chủ sở hữu duy nhất.
Mô hình nào tốt hơn cho người dân địa phương?
Không có câu trả lời tuyệt đối. Hệ nhiều bên thường giữ lại lợi ích ở địa phương nhiều hơn khi các bên là người tại chỗ. Khu du lịch tập trung có thể tạo nhiều việc làm ổn định nếu chủ đầu tư cam kết tuyển người và mua hàng tại chỗ. Kết quả phụ thuộc vào cách làm cụ thể.
Hệ sinh thái điểm đến có cần đăng ký thành tổ chức không?
Không bắt buộc ở giai đoạn đầu; nhiều hệ bắt đầu bằng liên kết không chính thức. Khi cần đại diện làm việc với chính quyền, quản lý quỹ chung hay xử lý vi phạm, các bên có thể lập hiệp hội, hợp tác xã hoặc hình thức phù hợp theo quy định hiện hành.
Tà Đùng có khu du lịch tập trung nào không?
Trang này không liệt kê hay đánh giá dự án cụ thể. Thông tin về quy hoạch và các dự án du lịch được cấp phép quanh hồ nên tra tại cơ quan quản lý của tỉnh Lâm Đồng và xã Tà Đùng, nơi có văn bản chính thức và cập nhật.
Chuỗi thương hiệu có hợp với cơ sở lưu trú nhỏ ở vùng hồ không?
Có thể hợp khi chủ cơ sở muốn chuẩn hoá vận hành và cần kênh bán ổn định. Đổi lại là phí, sự phụ thuộc vào tiêu chuẩn của bên thương hiệu và đôi khi mất bớt nét riêng. Chủ nhà nên đọc kỹ hợp đồng, nhất là điều khoản chấm dứt và quyền với dữ liệu khách.
DMO khác hiệp hội du lịch địa phương thế nào?
Hiệp hội là tổ chức của các doanh nghiệp, bảo vệ quyền lợi thành viên. DMO là chức năng điều phối cả điểm đến, có thể do hiệp hội, cơ quan nhà nước hoặc đối tác công tư đảm nhận. Ở nhiều nơi hai vai trò chồng lên nhau một phần.