Quản lý an toàn du lịch trên hồ Tà Đùng cần một hệ thống, không chỉ dựa vào kinh nghiệm của từng người lái thuyền: phương tiện được đăng ký, đăng kiểm theo quy định; người lái có bằng hoặc chứng chỉ phù hợp; bến hoạt động hợp lệ; khách mặc áo phao trước khi xuống thuyền; có quy tắc dừng chạy khi thời tiết xấu hoặc có xả lũ; và có kế hoạch ứng phó sự cố được tập dượt. Mỗi sự cố trên hồ, dù xảy ra ở một bến nhỏ, đều ảnh hưởng tới uy tín của cả vùng.
Bài này viết cho chủ bến, chủ cơ sở lưu trú có dịch vụ thuyền, đơn vị tổ chức hoạt động trên mặt nước và đối tác muốn đánh giá mức độ an toàn của vùng hồ. Phần pháp lý chỉ nêu nguyên lý; quy định cụ thể về phương tiện, người lái, bến bãi và hoạt động thể thao dưới nước thay đổi theo thời gian, cần kiểm với cơ quan quản lý giao thông và du lịch của tỉnh Lâm Đồng trước khi vận hành.
Vì sao an toàn là tài sản chung chứ không riêng của ai
Trong du lịch, an toàn có tính chất của hàng hoá công cộng. Khi một chiếc thuyền ở một bến xảy ra tai nạn, khách không nhớ tên bến hay tên người lái, họ nhớ "hồ Tà Đùng có tai nạn". Báo chí đưa tin theo tên vùng, và trong nhiều tháng sau đó, mọi cơ sở quanh hồ đều có thể bị khách hỏi lại, huỷ phòng hoặc lưỡng lự. Vì vậy, người làm ăn cẩn thận ở vùng hồ có lý do chính đáng để quan tâm tới mức an toàn của cả những bến không phải của mình.
Hồ thủy điện có những rủi ro riêng mà khách quen biển hay sông nhỏ thường không lường trước. Nước sâu ngay sát bờ, nhiệt độ lớp nước dưới lạnh hơn bề mặt, gió chiều có thể nổi sóng nhanh trên mặt hồ rộng, sương sớm làm mất tầm nhìn, cây chết đuối và gốc cây nằm dưới mặt nước ở những vùng ngập cũ, và mực nước thay đổi theo vận hành nhà máy. Người lái thuyền địa phương nắm rõ những điều này, nhưng khách thì không.
Một hệ thống an toàn tốt chuyển kiến thức của người lái thành quy tắc chung, có giấy tờ, có kiểm tra, để không phụ thuộc vào trí nhớ hay tâm trạng của một người vào ngày đông khách. Đó cũng là thứ mà đối tác, công ty lữ hành và khách đoàn sẽ hỏi trước khi đưa khách đến.
Khung pháp lý: những điều cần biết ở mức nguyên lý
Hoạt động chở khách trên hồ chịu điều chỉnh chủ yếu của pháp luật về giao thông đường thủy nội địa, cùng các quy định về du lịch và quản lý hồ chứa. Ở mức nguyên lý, có thể nêu các nhóm yêu cầu sau; chi tiết từng loại phương tiện và mức áp dụng cần kiểm văn bản hiện hành.
- Phương tiện: thuyền, ca nô chở khách thường phải đăng ký và kiểm định an toàn kỹ thuật theo loại và kích cỡ; được ghi rõ số người tối đa được chở.
- Người lái: phải có bằng hoặc chứng chỉ chuyên môn phù hợp với loại phương tiện, đủ sức khoẻ, không sử dụng rượu bia khi điều khiển.
- Bến: bến đón trả khách cần được cấp phép hoặc công bố hoạt động theo quy định về cảng, bến thủy nội địa, có trang thiết bị an toàn tối thiểu.
- Trang bị trên phương tiện: áo phao, phao cứu sinh đủ số người, thiết bị liên lạc, đèn khi hoạt động lúc thiếu sáng, theo yêu cầu của từng loại.
- Trách nhiệm với khách du lịch: Luật Du lịch đặt yêu cầu bảo đảm an toàn tính mạng, sức khoẻ, tài sản của khách cho các tổ chức, cá nhân kinh doanh dịch vụ du lịch.
- Quản lý hồ chứa: đơn vị vận hành thủy điện và cơ quan có thẩm quyền có thể đặt các vùng hạn chế hoạt động gần đập, cửa xả, cửa nhận nước.
Đơn vị mới vào nghề nên lập một danh sách giấy tờ cần có cho từng phương tiện, từng người lái và cho bến, rồi đối chiếu với hướng dẫn của cơ quan quản lý giao thông địa phương. Giấy tờ đủ không bảo đảm an toàn tuyệt đối, nhưng thiếu giấy tờ thì khi có sự cố, trách nhiệm pháp lý của chủ phương tiện và chủ bến sẽ rất nặng.
Danh mục kiểm tra trước mỗi ngày hoạt động
Ngoài giấy tờ, an toàn được quyết định bởi những việc nhỏ lặp lại mỗi ngày. Bảng dưới đây là danh mục tham khảo cho một bến có vài chiếc thuyền; mỗi đơn vị nên điều chỉnh theo phương tiện và hoạt động của mình.
| Hạng mục | Kiểm tra gì | Ai kiểm |
|---|---|---|
| Thời tiết, mực nước | Dự báo gió, mưa, sương; thông báo vận hành hồ chứa trong ngày | Người phụ trách bến |
| Thân thuyền, máy | Rò nước, nhiên liệu, máy khởi động, dây neo | Người lái từng thuyền |
| Áo phao | Đủ số, đủ cỡ trẻ em, khoá cài còn tốt, không mục | Người lái, người phụ trách bến |
| Liên lạc | Điện thoại sạc đầy, có túi chống nước, biết số liên lạc khẩn cấp của bến | Người lái |
| Người lái | Đủ sức khoẻ, tỉnh táo, không dùng rượu bia | Người phụ trách bến |
| Sổ chuyến | Ghi giờ đi, số khách, tuyến dự kiến, giờ về dự kiến | Người phụ trách bến |
| Túi sơ cứu | Đủ vật dụng cơ bản, còn hạn dùng | Người phụ trách bến |
Sổ chuyến là thứ thường bị bỏ qua nhất nhưng lại có giá trị lớn khi có sự cố: nếu một thuyền không về đúng giờ, người ở bến biết ngay có bao nhiêu người trên thuyền và thuyền đi hướng nào. Với những bến đông, có thể giao một người chỉ lo việc điều phối, không lái thuyền.
Quy tắc dừng chạy: khi nào nói "không" với khách
Áp lực lớn nhất với người lái thuyền là khách đã đi xa vài trăm cây số, đã trả tiền, và muốn ra hồ bằng mọi giá. Vì vậy, quyết định dừng chạy không nên để từng người lái tự cân nhắc tại chỗ, mà nên là quy tắc chung của bến, được báo trước cho khách và các cơ sở lưu trú. Khi quy tắc đã rõ, người lái không phải "mang tiếng" khi từ chối, và khách cũng dễ chấp nhận hơn.
Các tình huống thường nên dừng hoặc hạn chế chạy gồm: gió mạnh làm mặt hồ nổi sóng bạc đầu; sương mù dày làm mất tầm nhìn tới đảo gần nhất; mưa giông có sấm sét; có thông báo xả lũ hoặc vận hành bất thường của hồ chứa; trời tối với thuyền không có đèn và người lái không quen tuyến đêm. Ngưỡng cụ thể cho từng loại thuyền nên được những người lái lâu năm cùng thống nhất và ghi thành văn bản.
Đi kèm quy tắc dừng chạy là chính sách hoàn tiền hoặc đổi giờ rõ ràng. Nếu khách biết trước rằng khi thời tiết xấu họ được đổi sang giờ khác hoặc nhận lại tiền, họ ít gây áp lực hơn. Các cơ sở lưu trú cũng nên chuẩn bị hoạt động thay thế trên bờ cho những buổi thuyền không chạy được, để khách không cảm thấy mất trắng một buổi.
Hoạt động dưới nước và trên không: rủi ro cao hơn thuyền
Chèo SUP, kayak. Mặt hồ lặng buổi sáng rất hấp dẫn, nhưng người chèo dễ đi quá xa bờ, gặp gió chiều không chèo về được, hoặc ngã xuống nước lạnh. Hoạt động này cần vùng chèo giới hạn, áo phao bắt buộc, người hướng dẫn có kỹ năng cứu hộ và thuyền hỗ trợ ở gần.
Bơi và tắm hồ. Hồ thủy điện sâu đột ngột, nước lạnh ở lớp dưới, có cây ngập và bùn ở đáy. Nhiều cơ sở chọn khuyến cáo khách không tắm hồ, hoặc chỉ cho phép ở khu vực được rào và có người giám sát. Không nên quảng bá hình ảnh nhảy từ thuyền xuống hồ như một trải nghiệm.
Câu cá trên thuyền nhỏ. Người câu thường ngồi lâu, đứng dậy đột ngột, dễ mất thăng bằng. Áo phao vẫn cần mặc, kể cả khi thuyền neo gần đảo.
Dù lượn. Hoạt động trên không đòi hỏi phi công có chứng chỉ, thiết bị đạt chuẩn, quy trình kiểm tra gió và vùng hạ cánh an toàn. Cơ sở lưu trú muốn giới thiệu cho khách nên hợp tác với đơn vị có chuyên môn và hiểu rõ trách nhiệm của mỗi bên.
Cắm trại trên đảo. Khách bị cách ly với bờ, phụ thuộc thuyền đón. Cần hẹn giờ rõ, có liên lạc, và phương án đón sớm khi thời tiết đổi.
Kế hoạch ứng phó khi có sự cố trên hồ
Mỗi bến và mỗi đơn vị có hoạt động trên mặt nước nên có kế hoạch ứng phó viết ra giấy, mọi người đều biết và được tập dượt định kỳ. Khung tham khảo gồm các bước:
- Nhận tin: ai trên thuyền báo về, báo cho ai, nói những thông tin gì (vị trí, số người, tình trạng).
- Điều phối: người phụ trách bến gọi thuyền gần nhất tới hỗ trợ, đồng thời báo đầu mối chung của vùng nếu có.
- Cứu người trước: ưu tiên đưa người ra khỏi nước, giữ ấm, sơ cứu đuối nước theo đúng kỹ năng đã được huấn luyện.
- Chuyển viện: biết trước tuyến y tế gần nhất, đường đi, phương tiện chuyển người và ai đi kèm.
- Báo cáo: thông báo cho chính quyền địa phương và các cơ quan liên quan theo quy định; liên hệ người thân của khách.
- Rút kinh nghiệm: ghi lại diễn biến, nguyên nhân, việc làm tốt và chưa tốt, sửa quy tắc chung để không lặp lại.
Huấn luyện sơ cứu, đặc biệt là sơ cứu đuối nước và hồi sinh tim phổi, nên được tổ chức cho người lái thuyền, nhân viên bến và nhân viên cơ sở lưu trú, do người có chuyên môn y tế hướng dẫn. Kỹ năng này chỉ có ích khi được thực hành lại định kỳ, không phải học một lần rồi để đó.
Bảo hiểm, hợp đồng và trách nhiệm giữa các bên
Ở vùng hồ, một chuyến thuyền thường liên quan tới nhiều bên: cơ sở lưu trú giới thiệu khách, chủ thuyền, người lái, đôi khi một đơn vị tổ chức tour. Khi có sự cố, câu hỏi ai chịu trách nhiệm trở nên phức tạp nếu không có thoả thuận trước. Nguyên tắc nên áp dụng là mỗi bên ghi rõ phần việc của mình trong thoả thuận hợp tác: ai cung cấp phương tiện, ai bảo đảm giấy tờ, ai mua bảo hiểm, ai thông báo quy tắc an toàn cho khách.
Bảo hiểm là công cụ chia sẻ rủi ro quan trọng. Chủ phương tiện chở khách cần tìm hiểu các loại bảo hiểm bắt buộc và tự nguyện liên quan tới phương tiện và hành khách theo quy định hiện hành. Đơn vị bán gói dịch vụ trọn chuyến nên cân nhắc bảo hiểm du lịch cho khách. Việc lựa chọn sản phẩm bảo hiểm cụ thể nên được tư vấn bởi đơn vị bảo hiểm và người am hiểu pháp luật.
Cuối cùng, an toàn cần được nói với khách một cách thẳng thắn nhưng không gây sợ hãi. Một bản hướng dẫn ngắn trước chuyến thuyền, nói rõ mặc áo phao suốt chuyến, ngồi yên khi thuyền chạy, giữ trẻ em bên cạnh, không đứng ở mép thuyền khi chụp ảnh, giúp khách hiểu vì sao có quy tắc. Khách được giải thích thường hợp tác hơn nhiều so với khách chỉ bị yêu cầu.
Câu hỏi thường gặp
Thuyền nhỏ chở vài khách có phải đăng ký, đăng kiểm không?
Yêu cầu đăng ký và kiểm định phụ thuộc loại phương tiện, kích cỡ, công suất máy và mục đích chở khách. Chủ thuyền nên hỏi cơ quan quản lý giao thông đường thủy của tỉnh để biết chính xác phương tiện của mình thuộc diện nào, vì chở khách du lịch thường có yêu cầu chặt hơn dùng cá nhân.
Khách không chịu mặc áo phao thì xử lý thế nào?
Nên coi áo phao là điều kiện bắt buộc để xuống thuyền, được báo trước khi khách đặt dịch vụ. Người lái có quyền từ chối chở khách không tuân thủ; quy tắc chung của cả bến giúp người lái không phải tự gánh áp lực khi từ chối.
Làm sao biết lịch xả lũ của thủy điện Đồng Nai 3?
Thông tin vận hành hồ chứa và cảnh báo xả lũ thường được đơn vị vận hành và chính quyền địa phương thông báo theo quy trình. Các bến nên chủ động liên hệ chính quyền xã để được nhận thông báo kịp thời và chuyển tiếp cho khách.
Có cần người cứu hộ chuyên trách ở mỗi bến không?
Bến đông khách và có hoạt động như chèo SUP, kayak nên có người được huấn luyện cứu hộ và sơ cứu trực tại bến. Bến nhỏ ít nhất nên có người lái được huấn luyện, thiết bị cứu sinh và liên lạc với một mạng lưới hỗ trợ chung của vùng.
Đơn vị lữ hành đánh giá an toàn của bến thuyền dựa vào đâu?
Thường họ xem giấy tờ phương tiện và người lái, trang bị áo phao, sổ ghi chuyến, quy tắc dừng chạy khi thời tiết xấu, kế hoạch ứng phó sự cố và bảo hiểm. Một bến có sẵn những thứ này dễ trở thành đối tác lâu dài của các đơn vị đưa khách đoàn.
Cơ sở lưu trú có trách nhiệm gì khi giới thiệu thuyền cho khách?
Cơ sở nên chỉ giới thiệu những đơn vị có giấy tờ và tuân thủ quy tắc an toàn, đồng thời ghi rõ vai trò của mình trong thoả thuận với chủ thuyền. Trách nhiệm pháp lý cụ thể phụ thuộc vào cách hợp tác, nên tham khảo ý kiến người am hiểu pháp luật khi lập thoả thuận.