Theo Bộ luật Lao động 2019, hợp đồng lao động chỉ còn hai loại: không xác định thời hạn và xác định thời hạn tối đa 36 tháng; không còn loại "hợp đồng mùa vụ" riêng như trước. Người làm theo ca cuối tuần hay theo đợt lễ vẫn có thể là quan hệ lao động nếu có việc làm, có trả công và chịu sự quản lý của cơ sở; khi đó phải theo quy định về giờ làm, tiền làm thêm giờ, làm đêm, ngày lễ, và bảo hiểm xã hội bắt buộc theo Luật Bảo hiểm xã hội 2024 có hiệu lực từ 1/7/2025.
Bài này giúp chủ homestay, villa, đơn vị vận hành, đơn vị tour ở Tà Đùng sắp xếp quan hệ với người làm sao cho đúng luật mà vẫn vừa với nhịp kinh doanh theo mùa. Nội dung viết theo nguyên lý của luật hiện hành; không nêu tỷ lệ đóng bảo hiểm hay mức lương tối thiểu cụ thể vì các mức này được điều chỉnh định kỳ. Trước khi áp dụng, cơ sở nên kiểm văn bản mới nhất hoặc hỏi cơ quan lao động, bảo hiểm xã hội của tỉnh.
Ai là người sử dụng lao động ở một cơ sở du lịch nhỏ
Nhiều chủ homestay nghĩ luật lao động chỉ dành cho công ty. Thực ra, theo Bộ luật Lao động, người sử dụng lao động gồm doanh nghiệp, hợp tác xã, hộ gia đình, cá nhân có thuê mướn, sử dụng người lao động làm việc cho mình theo thoả thuận. Một hộ kinh doanh homestay thuê người dọn phòng, nấu ăn cũng là người sử dụng lao động, có nghĩa vụ như doanh nghiệp đối với người làm cho mình.
Điểm cần nắm tiếp theo là cách luật nhận diện quan hệ lao động. Bộ luật Lao động 2019 quy định: dù hai bên gọi tên văn bản là gì, nếu có nội dung về việc làm có trả công, tiền lương và sự quản lý, điều hành, giám sát của một bên, thì được coi là hợp đồng lao động. Như vậy, gọi một người là "cộng tác viên" nhưng giao giờ làm cố định, chỉ định việc hằng ngày, trả công đều hằng tháng thì quan hệ đó vẫn có thể bị xem là quan hệ lao động.
Với mô hình hợp tác vận hành, khi chủ tài sản giao cho đơn vị vận hành, cần ghi rõ bên nào là người sử dụng lao động đối với đội buồng phòng, bếp, bảo vệ. Nhầm lẫn ở điểm này dẫn đến chuyện không ai đóng bảo hiểm, hoặc khi chấm dứt hợp tác, người lao động không biết đòi quyền lợi ở đâu.
Chọn hình thức thoả thuận cho từng kiểu người làm
Bảng dưới gợi ý hình thức thường phù hợp với các kiểu người làm ở cơ sở du lịch vùng hồ. Đây là nguyên lý chung; trường hợp cụ thể nên hỏi chuyên gia nhân sự hoặc cơ quan lao động.
| Kiểu người làm | Hình thức thường phù hợp | Lưu ý chính |
|---|---|---|
| Quản lý, buồng phòng, bếp làm cố định | Hợp đồng lao động xác định thời hạn (tối đa 36 tháng) hoặc không xác định thời hạn | Bằng văn bản; bảo hiểm bắt buộc theo quy định |
| Người làm theo ca cuối tuần, đều đặn hằng tháng | Hợp đồng lao động, có thể làm không trọn thời gian | Luật Bảo hiểm xã hội 2024 mở rộng diện bắt buộc cho một số trường hợp làm không trọn thời gian |
| Người làm một đợt ngắn dưới 1 tháng, ví dụ dịp lễ | Hợp đồng lao động ngắn hạn; luật cho phép giao kết bằng lời nói với hợp đồng dưới 1 tháng, trừ một số trường hợp | Vẫn nên ghi lại thoả thuận; không áp dụng thử việc |
| Thợ sửa chữa, người chụp ảnh, dẫn khảo sát theo việc | Hợp đồng dịch vụ theo Bộ luật Dân sự | Không quản lý giờ giấc như nhân viên; khấu trừ thuế thu nhập cá nhân nếu thuộc diện |
| Chủ thuyền, nhà vườn cung cấp trải nghiệm | Hợp đồng hợp tác hoặc dịch vụ | Ghi rõ trách nhiệm an toàn và bảo hiểm |
Hợp đồng lao động có thể giao kết bằng phương tiện điện tử dưới hình thức thông điệp dữ liệu và có giá trị như văn bản, theo Bộ luật Lao động 2019. Với cơ sở có chủ ở xa, đây là cách thuận tiện để ký mà không cần gặp mặt, miễn là lưu trữ đầy đủ.
Làm cuối tuần, ngày lễ và ca đêm: tính thế nào cho đúng
Ngành lưu trú bận nhất đúng lúc người khác nghỉ. Luật không cấm làm cuối tuần: người sử dụng lao động được quyết định ngày nghỉ hằng tuần của người lao động, miễn là mỗi tuần người lao động được nghỉ ít nhất 24 giờ liên tục. Một cơ sở ở Tà Đùng có thể xếp ngày nghỉ hằng tuần của buồng phòng vào thứ Ba hay thứ Tư, và khi đó làm thứ Bảy, Chủ nhật là ngày làm việc bình thường của họ, không phải làm thêm giờ.
Làm thêm giờ là khi làm quá thời giờ làm việc bình thường đã thoả thuận, vốn không quá 8 giờ một ngày và 48 giờ một tuần theo Bộ luật Lao động. Luật giới hạn số giờ làm thêm theo ngày, tháng, năm, và yêu cầu có sự đồng ý của người lao động. Tiền làm thêm giờ ít nhất bằng 150% vào ngày thường, 200% vào ngày nghỉ hằng tuần và 300% vào ngày lễ, Tết, ngày nghỉ có hưởng lương (chưa kể tiền lương ngày lễ với người hưởng lương ngày). Làm việc vào ban đêm, tính từ 22 giờ đến 6 giờ sáng, được trả thêm ít nhất 30% tiền lương.
Vào các kỳ nghỉ lễ dài, cơ sở du lịch thường cần người làm đúng ngày lễ. Điều đó được phép nếu thoả thuận rõ và trả đúng mức. Cách sắp xếp thường thấy là chia ca để mỗi người vẫn có ngày nghỉ bù hoặc được trả tiền làm ngày lễ, và báo lịch từ sớm. Người lao động ở nông thôn rất coi trọng Tết; một cơ sở muốn có người làm dịp Tết Nguyên đán nên thương lượng từ nhiều tuần trước, không đợi sát ngày.
Bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp
Luật Bảo hiểm xã hội số 41/2024/QH15 có hiệu lực từ ngày 1/7/2025. Theo luật này, người làm việc theo hợp đồng lao động từ đủ 1 tháng trở lên thuộc diện tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc; luật cũng mở rộng diện bắt buộc sang một số nhóm mới, trong đó có người làm việc không trọn thời gian có tiền lương từ mức nhất định trở lên và chủ hộ kinh doanh có đăng ký kinh doanh theo lộ trình. Chi tiết về ngưỡng tiền lương, tỷ lệ đóng và lộ trình cần kiểm văn bản hướng dẫn hiện hành.
Bảo hiểm y tế và bảo hiểm thất nghiệp đi kèm theo các luật riêng, thường được đóng cùng bảo hiểm xã hội qua cơ quan bảo hiểm xã hội. Với cơ sở nhỏ chưa quen thủ tục, có thể nhờ kế toán dịch vụ hoặc hỏi trực tiếp cơ quan bảo hiểm xã hội tại tỉnh để được hướng dẫn đăng ký, kê khai. Thủ tục hiện phần lớn làm được qua mạng.
Ngoài bảo hiểm bắt buộc, cơ sở du lịch có rủi ro đặc thù nên cân nhắc thêm bảo hiểm tai nạn cho người làm việc trên hồ, trên mái, trên dốc, và bảo hiểm cho khách nếu có tổ chức hoạt động trải nghiệm. Đây là chi phí nhỏ so với hậu quả khi có tai nạn mà không ai chi trả. Người lao động cũng nên được giải thích quyền lợi bảo hiểm của mình: khám chữa bệnh, ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, hưu trí; nhiều người ở nông thôn chưa từng được đóng và không hình dung được lợi ích.
Những hiểu lầm hay gặp ở cơ sở du lịch nhỏ
"Hộ kinh doanh không cần ký hợp đồng." Sai. Hộ kinh doanh thuê người làm là người sử dụng lao động, có nghĩa vụ giao kết hợp đồng theo quy định, trừ trường hợp luật cho phép giao kết bằng lời nói với hợp đồng dưới 1 tháng.
"Gọi là cộng tác viên thì không phải đóng bảo hiểm." Không đúng nếu thực chất là quan hệ lao động: có giờ làm cố định, chịu sự điều hành, trả công đều. Tên gọi không thay đổi bản chất.
"Làm cuối tuần là phải trả gấp đôi." Chỉ đúng khi cuối tuần là ngày nghỉ hằng tuần của người đó. Nếu ngày nghỉ hằng tuần được xếp vào ngày khác, làm thứ Bảy, Chủ nhật là ngày làm việc bình thường.
"Người làm theo mùa không có quyền lợi gì." Người làm theo hợp đồng lao động ngắn hạn vẫn có quyền về giờ làm, nghỉ ngơi, an toàn lao động, tiền lương đúng hạn; nghĩa vụ bảo hiểm tuỳ thời hạn hợp đồng và quy định hiện hành.
"Người chưa đủ 18 tuổi làm gì cũng được nếu gia đình đồng ý." Không. Lao động chưa thành niên có giới hạn về công việc, nơi làm việc và thời giờ làm việc; một số công việc nặng nhọc, nguy hiểm hoặc làm ban đêm bị hạn chế hoặc cấm theo pháp luật lao động.
Bộ giấy tờ tối thiểu nên có cho mỗi người làm
Không cần phòng nhân sự, một cơ sở nhỏ vẫn nên giữ đủ các giấy tờ sau cho từng người:
- Bản sao căn cước và thông tin liên lạc khẩn cấp.
- Hợp đồng hoặc thoả thuận đã ký, ghi rõ công việc, nơi làm, thời hạn, tiền lương, cách trả, giờ làm, ngày nghỉ hằng tuần.
- Bảng chấm công theo ngày, có chữ ký hoặc xác nhận của người lao động hằng tháng.
- Chứng từ trả lương: chuyển khoản hoặc phiếu chi có ký nhận.
- Hồ sơ tham gia bảo hiểm nếu thuộc diện.
- Giấy tờ chuyên môn với vị trí cần: bằng lái thuyền, chứng chỉ an toàn thực phẩm, chứng chỉ điện.
- Biên bản khi chấm dứt hợp đồng, ghi rõ đã thanh toán đủ.
Bộ giấy tờ này bảo vệ cả hai bên. Khi có tranh chấp hay kiểm tra, cơ sở có căn cứ; người lao động có bằng chứng về quyền lợi của mình. Với cơ sở hợp tác vận hành, bộ giấy tờ cần thuộc về bên là người sử dụng lao động và được bàn giao khi đổi đơn vị vận hành.
Kết hợp tuân thủ với nhịp kinh doanh theo mùa
Tuân thủ luật lao động không có nghĩa là phải nuôi một đội đông người quanh năm. Cơ sở có thể kết hợp: một nhóm nòng cốt ký hợp đồng có thời hạn dài, đóng bảo hiểm đầy đủ; một nhóm làm không trọn thời gian cho cuối tuần, có hợp đồng ghi rõ số ca dự kiến; và một số người làm theo đợt ngắn cho các kỳ lễ. Cách tổ chức như vậy vừa linh hoạt vừa đúng luật.
Chi phí bảo hiểm và tiền làm thêm giờ nên được tính vào giá thành ngay từ khi lập phương án kinh doanh, không để đến khi bị nhắc mới tính. Một phương án vận hành chỉ có lãi khi bỏ qua nghĩa vụ với người lao động là phương án chưa thật sự khả thi.
Về lâu dài, cơ sở đối xử đúng luật và đúng hẹn sẽ dễ tuyển người hơn trong một vùng nhỏ. Ở Tà Đùng, nơi người làm du lịch phần lớn là người quen của nhau, tiếng tốt về một chủ cơ sở trả công đủ, đóng bảo hiểm, xếp ngày nghỉ đàng hoàng lan nhanh, và trở thành lợi thế khi mùa cao điểm đến.
Câu hỏi thường gặp
Hợp đồng mùa vụ còn được ký không?
Bộ luật Lao động 2019 chỉ còn hai loại hợp đồng lao động: không xác định thời hạn và xác định thời hạn tối đa 36 tháng. Công việc theo mùa vẫn ký được bằng hợp đồng xác định thời hạn ngắn; hợp đồng dưới 1 tháng có thể giao kết bằng lời nói trừ một số trường hợp luật quy định.
Nhân viên homestay làm cuối tuần có được trả tiền làm thêm giờ không?
Tuỳ ngày nghỉ hằng tuần của người đó. Nếu thoả thuận ngày nghỉ hằng tuần vào ngày khác trong tuần, làm thứ Bảy, Chủ nhật là ngày làm việc bình thường. Chỉ khi làm vào ngày nghỉ hằng tuần hoặc quá giờ bình thường mới tính làm thêm giờ, với mức ít nhất 200% hoặc 150%.
Làm ngày lễ Tết ở cơ sở du lịch được trả bao nhiêu?
Theo Bộ luật Lao động 2019, làm thêm giờ vào ngày lễ, Tết, ngày nghỉ có hưởng lương được trả ít nhất 300%, chưa kể tiền lương ngày lễ với người hưởng lương theo ngày. Cơ sở nên thoả thuận và báo lịch sớm với người làm.
Từ 7/2025, người làm bán thời gian có phải đóng bảo hiểm xã hội không?
Luật Bảo hiểm xã hội 2024 có hiệu lực từ 1/7/2025 mở rộng diện bắt buộc sang một số trường hợp làm không trọn thời gian có tiền lương từ mức nhất định trở lên. Ngưỡng và cách áp dụng cụ thể cần kiểm văn bản hướng dẫn hoặc hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội tỉnh.
Thuê người chụp ảnh theo việc có phải ký hợp đồng lao động không?
Thường không, nếu người đó làm theo việc, tự chủ thời gian và công cụ, giao sản phẩm theo đầu ra. Khi đó phù hợp là hợp đồng dịch vụ theo Bộ luật Dân sự. Nếu giao việc thường xuyên, quản lý giờ giấc và trả công đều, quan hệ có thể bị xem là lao động.
Ca trực đêm ở villa có tính phụ cấp làm đêm không?
Làm việc vào ban đêm, từ 22 giờ đến 6 giờ sáng, được trả thêm ít nhất 30% tiền lương theo Bộ luật Lao động. Nếu trực đêm chỉ là ở lại cơ sở và gọi khi cần, nên thoả thuận rõ cách tính để tránh tranh chấp.