Đơn vị dịch vụ trên hồ Tà Đùng có hai cách có người lái thuyền: tuyển làm nhân viên, dùng thuyền của đơn vị; hoặc hợp tác theo chuyến với các hộ có thuyền ven hồ. Cách nào cũng vậy, người lái phải có bằng hoặc chứng chỉ chuyên môn phù hợp loại phương tiện, thuyền phải đăng ký, đăng kiểm theo quy định, và trách nhiệm khi có sự cố phải được ghi rõ trên giấy giữa các bên.
Bài này viết cho villa, homestay có dịch vụ thuyền, đơn vị lữ hành và người làm bến. Phần an toàn chi tiết trên mặt hồ đã có bài riêng trong chuyên mục phát triển du lịch; ở đây tập trung vào quan hệ giữa đơn vị dịch vụ với người lái thuyền: chọn ai, ký thế nào, ai chịu gì, giữ người ra sao. Quy định về đường thủy nội địa được viết theo nguyên lý; trước khi vận hành cần kiểm với cơ quan quản lý hiện hành của tỉnh Lâm Đồng.
Nghề lái thuyền trên hồ: một vị trí không thể thiếu và không thể làm ẩu
Thuyền là cách để khách chạm vào điều làm nên tên tuổi Tà Đùng: mặt hồ rộng với những đảo nhỏ phủ rừng và cà phê. Hầu như cơ sở lưu trú nào ven hồ cũng được khách hỏi có đi thuyền được không. Nhiều người lái thuyền hiện nay là cư dân ven hồ, trước làm nghề cá, chở hàng, chở người qua lại giữa các thôn, rồi chuyển dần sang chở khách du lịch khi khách đông lên.
Đây là vị trí mà sai sót có thể gây hậu quả nghiêm trọng. Mặt hồ chứa của thủy điện thay đổi mực nước theo mùa và theo chế độ vận hành, có cây chết đứng dưới nước, có vùng sóng gió vào buổi chiều mùa mưa. Người lái cần hiểu luồng, hiểu thời tiết, biết xử lý khi máy hỏng giữa hồ, biết từ chối chở khi quá tải hoặc thời tiết xấu. Không vị trí nào khác trong đội ngũ du lịch đòi hỏi vừa kinh nghiệm thực tế vừa giấy tờ chuyên môn như vậy.
Vì vậy, chọn người lái thuyền không thể theo tiêu chí giá rẻ hay quen biết. Đơn vị dịch vụ chịu trách nhiệm trước khách về chuyến đi mình bán, kể cả khi người lái không phải nhân viên của mình. Hiểu rõ điều đó là điểm xuất phát của mọi thoả thuận.
Hai cách tổ chức: nhân viên của đơn vị và hợp tác theo chuyến
Bảng dưới so hai cách trên những điểm thường gây tranh cãi. Thực tế có thể kết hợp: một vài người lái cố định cho ngày thường, hợp tác thêm với hộ có thuyền vào cao điểm.
| Điểm so | Tuyển làm nhân viên, thuyền của đơn vị | Hợp tác theo chuyến với hộ có thuyền |
|---|---|---|
| Ai sở hữu và bảo dưỡng thuyền | Đơn vị dịch vụ | Hộ có thuyền |
| Ai lo đăng ký, đăng kiểm phương tiện | Đơn vị dịch vụ | Chủ thuyền; đơn vị kiểm giấy tờ trước khi hợp tác |
| Quan hệ pháp lý với người lái | Hợp đồng lao động, bảo hiểm theo quy định | Hợp đồng dịch vụ hoặc hợp tác vận chuyển |
| Kiểm soát chất lượng | Cao: quy trình, đồng phục, giờ giấc thống nhất | Trung bình: phụ thuộc thoả thuận và sự hợp tác của chủ thuyền |
| Chi phí khi vắng khách | Vẫn phải trả lương, bảo dưỡng | Thấp, trả theo chuyến |
| Hợp với | Cơ sở lớn, có bến riêng, khách đều | Cơ sở nhỏ, khách theo mùa, muốn chia lợi ích với cư dân ven hồ |
Với cơ sở nhỏ, hợp tác theo chuyến thường hợp lý hơn về chi phí và tạo thu nhập cho hộ ven hồ. Điểm yếu là kiểm soát chất lượng: nếu không có thoả thuận chặt, mỗi chuyến một kiểu, và khi có sự cố, các bên đổ trách nhiệm cho nhau.
Điều kiện cần kiểm ở người lái và phương tiện
Bằng hoặc chứng chỉ chuyên môn. Theo pháp luật về giao thông đường thủy nội địa, người điều khiển phương tiện phải có bằng hoặc chứng chỉ chuyên môn phù hợp với loại và công suất phương tiện, nhất là phương tiện chở khách. Đơn vị nên xem bản gốc, chụp lưu và theo dõi hạn.
Đăng ký, đăng kiểm phương tiện. Thuyền chở khách phải được đăng ký và kiểm định an toàn theo quy định, trừ một số loại phương tiện thô sơ nhỏ có quy định riêng. Giấy tờ cần khớp với chiếc thuyền thực tế đang dùng, không mượn giấy của thuyền khác.
Trang bị cứu sinh. Áo phao đủ cho mọi người trên thuyền, có cỡ cho trẻ em, còn tốt, để nơi dễ lấy; phao tròn, dây ném; đèn khi đi lúc chạng vạng. Kiểm trước mỗi chuyến, không chỉ lúc ký hợp tác.
Sức khoẻ và tuổi. Người lái phải đủ tuổi theo quy định cho loại bằng, đủ sức khoẻ, không uống rượu bia trước và trong ca. Đây là điều khoản nên ghi rõ, kèm hậu quả nếu vi phạm.
Hiểu biết về hồ. Biết vùng cấm hoặc hạn chế gần đập, cửa nhận nước; biết cách nhận thông tin khi nhà máy thủy điện thông báo vận hành xả; biết các điểm cập bờ an toàn khi gặp gió lớn.
Thoả thuận hợp tác với chủ thuyền: những điều khoản không nên thiếu
Thoả thuận với hộ có thuyền không cần dài nhưng phải viết ra. Trước hết là phạm vi: tuyến nào, thời gian nào trong ngày, chở tối đa bao nhiêu người theo sức chở của phương tiện, điều kiện thời tiết nào thì huỷ chuyến và ai có quyền quyết định huỷ. Quyền huỷ chuyến vì an toàn phải thuộc về người lái và người quản lý bến; đơn vị bán tour không được ép chạy để giữ khách.
Tiếp theo là cách tính tiền: theo chuyến, theo giờ hay theo khách; khi khách huỷ sát giờ thì chủ thuyền có được bù không; khi thuyền hỏng giữa chừng thì xử lý thế nào. Với quan hệ hợp tác theo chuyến, mức chia thường do thị trường và thoả thuận hai bên; điều quan trọng là thống nhất trước và thanh toán đúng hẹn.
Phần trách nhiệm là phần dễ bị bỏ qua nhất. Cần ghi rõ ai mua bảo hiểm gì: bảo hiểm cho hành khách, bảo hiểm thân thuyền nếu có, bảo hiểm tai nạn cho người lái. Ghi rõ khi có sự cố, ai báo cho ai, trong thời gian bao lâu, và ai làm việc với khách, với chính quyền. Cuối cùng là chuẩn phục vụ: mặc áo phao cho khách trước khi rời bến, phổ biến an toàn, không hút thuốc trên thuyền, giữ thuyền sạch, ứng xử lịch sự.
Nên có thêm một điều khoản về thời hạn và xem lại: thoả thuận chạy theo mùa hoặc theo năm, cuối mỗi kỳ hai bên ngồi lại xem số chuyến, phản hồi của khách, sự cố nếu có, rồi điều chỉnh. Một thoả thuận được xem lại định kỳ giúp chủ thuyền thấy mình là đối tác, không phải người làm thuê theo lệnh, và giúp đơn vị dịch vụ có cơ hội nói thẳng về chất lượng trước khi chuyện nhỏ thành chuyện lớn.
Nhân viên bến: vị trí nhỏ nhưng giữ an toàn cho cả chuỗi
Ở những bến có nhiều thuyền ra vào, một nhân viên bến làm việc khác với người lái: đếm khách, kiểm áo phao, phổ biến an toàn ngắn trước khi lên thuyền, ghi danh sách hành khách và giờ đi về, giữ liên lạc với thuyền đang trên hồ, đỡ người lớn tuổi và trẻ nhỏ lên xuống. Vị trí này có thể giao cho người địa phương được đào tạo ngắn, không cần bằng lái.
Danh sách hành khách nghe như thủ tục, nhưng là thứ đầu tiên cần đến khi có sự cố: bao nhiêu người trên thuyền, ai là trẻ em, ai có bệnh nền. Một quyển sổ hoặc một biểu mẫu trên điện thoại là đủ, miễn là được ghi trước mỗi chuyến và lưu lại.
Nhân viên bến cũng là người được quyền nói "không": không cho khách say xỉn lên thuyền, không cho trẻ em lên mà không có người lớn đi kèm, không cho thuyền rời bến khi trời chuyển xấu. Đơn vị dịch vụ phải đứng sau quyết định đó khi khách phàn nàn, nếu không người làm bến sẽ dần không dám từ chối nữa.
Mực nước, mùa vụ và lịch làm việc của người lái thuyền
Hồ Tà Đùng là hồ chứa của thủy điện Đồng Nai 3, nên mực nước không đứng yên như một hồ tự nhiên. Vào mùa khô, nước rút làm lộ những dải bờ đất, một số bến cạn phải dời ra xa hơn, một số luồng giữa các đảo trở nên nông hoặc lộ gốc cây. Vào mùa mưa, nước dâng, có lúc nhà máy vận hành xả, dòng chảy gần cửa nhận nước và hạ lưu thay đổi. Người lái thuyền giỏi theo dõi những thay đổi này hằng tuần; đơn vị dịch vụ cần dựa vào họ để điều chỉnh tuyến và điểm đón.
Lịch làm việc của người lái cũng theo mùa khách. Cuối tuần và dịp lễ có thể chạy nhiều chuyến liên tiếp từ sáng sớm săn mây tới chiều tối ngắm hoàng hôn; ngày thường có khi không có chuyến nào. Đơn vị nên giới hạn số chuyến tối đa một người lái chạy trong ngày và bố trí nghỉ giữa các chuyến, vì mệt mỏi là nguyên nhân âm thầm của nhiều sai sót trên nước.
Một điểm hay bị quên là người kế cận. Nghề lái thuyền ở vùng hồ đang chủ yếu do người trung niên đảm nhận; người trẻ trong xã ít khi học bài bản. Đơn vị có thể hỗ trợ một vài người trẻ học lấy bằng hoặc chứng chỉ, cho đi kèm người lái lâu năm một mùa, rồi mới nhận chạy độc lập. Đó là khoản đầu tư nhỏ để vùng hồ không thiếu người lái có giấy tờ khi khách tăng lên.
Giữ người lái thuyền giỏi qua nhiều mùa
Người lái thuyền giỏi, cẩn thận, kể chuyện hay là tài sản của cả vùng. Một số cách giữ họ:
- Trả tiền chuyến đúng hẹn, kể cả khi khách thanh toán chậm cho đơn vị.
- Chia lịch công bằng giữa các chủ thuyền hợp tác, không dồn chuyến cho người quen.
- Hỗ trợ chi phí học, gia hạn bằng hoặc chứng chỉ, mua áo phao mới khi cần.
- Mời họ góp ý về tuyến, điểm dừng, giờ chạy; họ hiểu hồ hơn ai hết.
- Giới thiệu họ với khách bằng tên, để khách nhớ người chứ không chỉ nhớ chuyến đi.
- Vào mùa nước thấp hoặc mùa mưa ít khách, gợi việc khác trong chuỗi như vận chuyển hàng cho cơ sở, bảo dưỡng bến.
Một đội người lái ổn định không chỉ giảm rủi ro an toàn mà còn là một phần trải nghiệm. Khách quay lại Tà Đùng nhiều khi vì nhớ người chở mình đi qua những đảo nhỏ lúc sương còn trên mặt nước.
Câu hỏi thường gặp
Người chở khách bằng thuyền trên hồ Tà Đùng cần bằng gì?
Theo pháp luật về giao thông đường thủy nội địa, người điều khiển phương tiện phải có bằng hoặc chứng chỉ chuyên môn phù hợp loại và công suất phương tiện, đặc biệt khi chở khách. Loại giấy cụ thể nên hỏi cơ quan quản lý giao thông đường thủy của tỉnh Lâm Đồng theo quy định hiện hành.
Homestay không có thuyền có thể bán dịch vụ đi thuyền không?
Có thể, thông qua hợp tác với hộ hoặc đơn vị có thuyền đủ điều kiện. Khi đó cần kiểm giấy tờ người lái và phương tiện, có thoả thuận viết về phạm vi, cách tính tiền, quyền huỷ chuyến và trách nhiệm bảo hiểm, vì khách vẫn xem homestay là bên bán chuyến đi.
Khi có sự cố trên thuyền hợp tác, ai chịu trách nhiệm?
Tuỳ thoả thuận giữa các bên và quy định pháp luật; người vận chuyển và bên bán dịch vụ đều có thể liên quan. Vì vậy cần ghi rõ từ đầu ai mua bảo hiểm gì, ai báo cáo, ai làm việc với khách và chính quyền. Không có giấy tờ thì phần thiệt thường rơi vào cả hai.
Ai có quyền huỷ chuyến thuyền khi thời tiết xấu?
Nên giao quyền huỷ chuyến vì an toàn cho người lái và người quản lý bến, ghi rõ trong thoả thuận. Bên bán tour không nên ép chạy để giữ khách; chính sách hoàn hoặc dời chuyến khi thời tiết xấu cần được báo cho khách từ lúc đặt.
Có nên trả lương cố định cho người lái thuyền?
Nếu cơ sở có bến riêng, thuyền riêng và khách đều quanh năm, tuyển nhân viên có lương cố định giúp kiểm soát chất lượng tốt hơn. Cơ sở nhỏ, khách theo mùa thường hợp tác theo chuyến; có thể kết hợp một phần cố định nhỏ để giữ người giỏi qua mùa vắng khách.
Nhân viên bến thuyền cần học những gì?
Đếm và ghi danh sách hành khách, kiểm và mặc áo phao đúng cách, phổ biến an toàn ngắn, giữ liên lạc với thuyền trên hồ, hỗ trợ người lớn tuổi và trẻ nhỏ lên xuống, nhận biết thời tiết xấu và biết từ chối chở khi không an toàn.