Dự án ở vùng hồ Tà Đùng phải tính tới năm nhóm rủi ro thiên tai chính: mưa lớn kéo dài gây sạt lở sườn đồi và taluy đường, lũ quét ở các suối nhánh, mực nước hồ thay đổi theo vận hành và xả lũ của nhà máy thủy điện, giông gió trên mặt hồ rộng, và cháy rừng cuối mùa khô. Phần lớn rủi ro được quyết định ở khâu chọn vị trí và thiết kế; phần còn lại được quản lý bằng một kế hoạch ứng phó viết sẵn và tập dượt trước mùa mưa.
Bài này viết cho chủ đầu tư và người vận hành, không phải cẩm nang an toàn cho khách đi chơi. Nội dung đi qua cách nhìn rủi ro theo vị trí, những gì nên có trong kế hoạch ứng phó của một cơ sở lưu trú và dịch vụ trên hồ, cách giữ liên lạc với chính quyền và chủ hồ, và cách để một mùa mưa xấu không làm đổ vỡ cả năm kinh doanh.
Vì sao vùng hồ nhạy với thiên tai hơn vẻ ngoài
Cảnh hồ êm đềm buổi sáng dễ làm người ta quên rằng đây là vùng địa hình dốc, đất đỏ bazan phong hoá sâu, mưa tập trung mạnh vào mùa mưa. Đất bazan khi khô thì chắc, nhưng khi ngấm nước qua nhiều ngày mưa liên tục sẽ nặng lên và giảm sức kháng cắt, nhất là ở những chỗ sườn bị cắt xẻ để làm đường, san nền. Nhiều vụ sạt ở vùng cao nguyên xảy ra không phải trong trận mưa lớn nhất, mà sau chuỗi ngày mưa dầm khi đất đã bão hoà.
Hồ chứa thêm một lớp rủi ro. Mực nước hồ thay đổi theo mùa và theo vận hành của nhà máy thủy điện: tích nước cuối mùa mưa, hạ dần trong mùa khô, có lúc điều tiết nhanh khi có lũ. Dải bờ bị ngập rồi phơi ra liên tục dễ bị xói và sạt, nhất là khi nước rút nhanh sau khi đã ngấm vào bờ. Bến thuyền, cầu tàu, công trình sát mép nước chịu tác động trực tiếp của sự thay đổi này.
Đường vào là điểm yếu thường bị đánh giá thấp. Một đoạn taluy sạt trên quốc lộ hay trên đường liên xã có thể cô lập khu lưu trú vài giờ đến vài ngày, đúng lúc khách cần về hoặc cần cấp cứu. Với một điểm đến mà khách chủ yếu tự lái xe từ xa tới, kịch bản "khách kẹt lại vì đường sạt" cần được tính như một tình huống có thể xảy ra mỗi mùa mưa, không phải chuyện hiếm.
Đọc rủi ro theo vị trí: những dấu hiệu nên tránh
Trước khi mua hay thuê đất cho dự án, đi thực địa vào mùa mưa và đối chiếu với bảng dưới. Những dấu hiệu này không thay khảo sát địa chất, nhưng giúp loại sớm vị trí rủi ro cao.
| Vị trí / dấu hiệu | Rủi ro | Nên làm |
|---|---|---|
| Chân sườn dốc, dưới taluy cao | Đất đá sạt từ trên xuống | Tránh đặt nhà ở; nếu buộc phải dùng, khảo sát địa chất và gia cố có thiết kế |
| Lòng khe, rãnh tụ thuỷ khô mùa khô | Lũ quét, dòng bùn đất mùa mưa | Không xây chắn dòng; giữ hành lang thoát nước tự nhiên |
| Sát mép hồ, bờ có vết sạt cũ | Sạt bờ khi mực nước thay đổi | Lùi công trình; giữ dải cây đệm; công trình bến nhẹ, tháo lắp |
| Sườn có vết nứt, cây nghiêng, nước rỉ | Khối đất đang dịch chuyển | Loại vị trí hoặc khảo sát chuyên sâu trước mọi quyết định |
| Đỉnh đồi trống, cây đơn độc cao | Sét đánh, gió mạnh | Hệ thống chống sét; không bố trí khu tụ tập ngoài trời khi giông |
| Sát bìa rừng, đồi cỏ tranh | Cháy lan mùa khô | Dải cản lửa, vật liệu khó cháy, nguồn nước chữa cháy |
| Cuối đường độc đạo qua đoạn hay sạt | Bị cô lập | Dự trữ nhu yếu phẩm, phương án liên lạc, chính sách huỷ phòng linh hoạt |
Nên hỏi người dân sống lâu năm quanh vị trí về những mùa mưa lớn trước đây: nước lên tới đâu, đoạn nào từng sạt, đường từng tắc bao lâu. Ký ức địa phương thường chính xác hơn bản đồ khi nói về những chỗ cụ thể.
Mực nước hồ và xả lũ: theo dõi thông tin từ đâu
Hồ Đồng Nai 3 nằm trong hệ thống bậc thang thủy điện trên sông Đồng Nai, được vận hành theo quy trình vận hành liên hồ chứa trên lưu vực do cấp có thẩm quyền ban hành. Khi điều tiết lũ, chủ hồ có trách nhiệm thông báo cho chính quyền và các bên liên quan theo quy trình. Với người làm du lịch ở phần thượng hồ như Tà Đùng, điều cần theo dõi chủ yếu là mực nước hồ thay đổi ảnh hưởng tới bến bãi, tuyến thuyền, dải bờ và các đảo, cùng với tình hình mưa lũ trên toàn lưu vực.
Đơn vị vận hành nên chủ động có đầu mối liên lạc với ban chỉ huy phòng chống thiên tai cấp xã, nắm kênh thông báo của chủ hồ và theo dõi bản tin dự báo, cảnh báo của cơ quan khí tượng thủy văn. Khi có cảnh báo mưa lớn, nguy cơ lũ quét, sạt lở cho khu vực, kế hoạch ứng phó phải được kích hoạt sớm, không chờ tới khi thấy nước lên.
Luật Phòng, chống thiên tai (ban hành năm 2013, sửa đổi bổ sung năm 2020) quy định trách nhiệm của tổ chức, cá nhân trong phòng ngừa, ứng phó và khắc phục hậu quả thiên tai, trong đó có cơ sở kinh doanh. Cơ sở lưu trú, dịch vụ du lịch có trách nhiệm với an toàn của khách trong phạm vi mình quản lý và phải chấp hành chỉ đạo của chính quyền khi có lệnh sơ tán, cấm hoạt động trên hồ.
Kế hoạch ứng phó cho một cơ sở lưu trú và dịch vụ trên hồ
Kế hoạch tốt là kế hoạch ngắn, viết sẵn, ai trong đội cũng biết vai của mình. Một khung gợi ý gồm các phần:
- Ngưỡng kích hoạt: những tín hiệu nào chuyển cơ sở sang chế độ cảnh giác và chế độ khẩn cấp — cảnh báo mưa lớn của cơ quan khí tượng, thông báo của xã, mưa liên tục quá một khoảng thời gian, gió mạnh trên hồ, nước suối đục và lên nhanh.
- Dừng hoạt động trên hồ và trong rừng: quy định rõ khi nào ngừng chạy thuyền, ngừng kayak, ngừng tour đi bộ, đóng các bãi cắm trại ven suối; người có quyền quyết định và không ai được "chạy thêm một chuyến".
- Thông tin cho khách: mẫu tin nhắn soạn sẵn cho khách đang ở và khách sắp đến, nói rõ tình hình, việc cơ sở đang làm, lựa chọn cho khách (ở lại, về sớm, dời ngày) — bằng tiếng Việt và tiếng Anh.
- Điểm tập trung và lối thoát: xác định chỗ an toàn trong khu, tránh chân dốc và mép nước; lối đi tới đó có đèn; danh sách khách để điểm danh.
- Dự trữ: nước uống, thực phẩm khô cho vài ngày, đèn, pin dự phòng, nhiên liệu máy phát, tủ thuốc sơ cứu; bảo đảm có liên lạc dự phòng khi sóng điện thoại yếu.
- Liên lạc ra ngoài: danh sách đầu mối của xã, trạm y tế, đơn vị cứu hộ, điện lực, các cơ sở lân cận để hỗ trợ lẫn nhau.
- Sau sự cố: kiểm tra công trình, taluy, đường ống, điện trước khi mở lại; ghi lại thiệt hại bằng ảnh cho bảo hiểm; rút kinh nghiệm và sửa kế hoạch.
Tập dượt mỗi năm một lần trước mùa mưa, kể cả chỉ là một buổi nói chuyện nửa giờ với nhân viên, giúp kế hoạch sống thay vì nằm trong ngăn kéo. Nhân viên mới vào mùa cao điểm cần được hướng dẫn ngay tuần đầu.
Thiết kế công trình để chịu được mùa mưa
Thoát nước là trước hết. Phần lớn sạt lở quanh công trình trên đất dốc liên quan đến nước: nước mưa từ mái, sân, đường không có đường đi sẽ tự tìm đường qua đất và làm sạt. Rãnh đỉnh taluy, rãnh dọc đường, cống qua đường, hố tiêu năng ở chân dốc cần được thiết kế cùng lúc với công trình, không phải bổ sung sau trận sạt đầu tiên.
Taluy có thiết kế. Mái taluy sau khi đào phải có độ dốc phù hợp với loại đất, được phủ cỏ hoặc gia cố, không để trơ đất đỏ qua mùa mưa. Tường chắn đất cao cần tính toán kết cấu và có lỗ thoát nước; tường xây không có lỗ thoát dễ bị nước sau lưng đẩy đổ.
Giữ cây và lớp phủ. Rễ cây và lớp thực vật phủ đất là lớp bảo vệ rẻ nhất. Chặt trắng một khoảng đồi để có tầm nhìn có thể phải trả giá bằng một mùa sạt.
Thi công phần đất trong mùa khô. Đào đắp, mở đường nên làm trong mùa khô và hoàn thiện thoát nước, phủ mái trước khi mưa tới. Bỏ dở công trường qua mùa mưa với taluy trơ và rãnh chưa hoàn thiện là kịch bản sạt phổ biến.
Chống sét và phòng cháy. Công trình trên đồi trống cần hệ thống chống sét đúng kỹ thuật. Khu giáp rừng cần dải cản lửa, vật liệu mái khó cháy, nguồn nước và dụng cụ chữa cháy sẵn sàng cho cuối mùa khô.
Giữ cho một mùa mưa xấu không làm đổ cả năm kinh doanh
Rủi ro thiên tai không chỉ là thiệt hại vật chất mà còn là dòng tiền. Những tuần mưa bão, đường sạt, khách huỷ phòng hàng loạt trong khi chi phí lương, điện, trả nợ vẫn chạy. Kế hoạch kinh doanh liên tục ở mức đơn giản gồm: quỹ dự phòng đủ trang trải chi phí cố định trong một thời gian, chính sách huỷ và dời phòng rõ ràng khi có thiên tai để giữ quan hệ với khách, và sản phẩm thay thế cho mùa mưa như lưu trú dài ngày cho người làm việc từ xa, chương trình trong nhà.
Bảo hiểm tài sản có điều khoản thiên tai là công cụ nên cân nhắc, nhất là với công trình giá trị lớn. Khi mua, cần đọc kỹ những rủi ro được bảo hiểm và loại trừ — sạt lở, lũ, sét có được bảo hiểm không, điều kiện về thiết kế và bảo trì là gì. Hồ sơ ảnh hiện trạng công trình trước mùa mưa và nhật ký bảo trì giúp việc bồi thường thuận lợi hơn.
Cuối cùng, ở một vùng có nhiều cơ sở nhỏ, hỗ trợ lẫn nhau là nguồn lực lớn. Chia sẻ thông tin đường sá, cho nhau mượn thuyền, máy phát, chỗ ở tạm cho khách kẹt lại, cùng phối hợp với chính quyền xã — những việc này làm cả vùng hồ chống chịu tốt hơn và giữ được hình ảnh một điểm đến biết chăm sóc khách khi khó khăn.
Biến đổi khí hậu được nhiều báo cáo khoa học nhận định là làm các hiện tượng mưa cực đoan có xu hướng tăng ở nhiều vùng, dù diễn biến cụ thể theo từng địa phương còn cần thêm số liệu. Với một dự án có vòng đời vài chục năm, tính dư một chút cho thoát nước, cho khoảng lùi mép nước, cho dự trữ là cách thận trọng hợp lý.
Câu hỏi thường gặp
Mùa nào ở Tà Đùng có nguy cơ sạt lở cao nhất?
Nguy cơ cao nhất thường rơi vào giữa và cuối mùa mưa, khi đất đã ngấm nước qua nhiều đợt mưa liên tiếp. Những trận mưa lớn sau chuỗi ngày mưa dầm đặc biệt nguy hiểm. Đầu mùa khô cũng cần để ý dải bờ hồ khi mực nước bắt đầu hạ, nhất là chỗ bờ dốc.
Cơ sở lưu trú có phải dừng hoạt động khi có cảnh báo thiên tai không?
Khi chính quyền ra lệnh sơ tán, cấm hoạt động trên hồ hay hạn chế đi lại, cơ sở phải chấp hành. Ngoài lệnh bắt buộc, cơ sở nên tự có ngưỡng dừng các hoạt động rủi ro như chạy thuyền, tour rừng, cắm trại ven suối khi có cảnh báo mưa lớn hoặc gió mạnh, vì trách nhiệm với an toàn khách thuộc về mình.
Làm sao biết khi nào nhà máy thủy điện xả lũ?
Chủ hồ thông báo theo quy trình vận hành tới chính quyền địa phương và các cơ quan liên quan; thông tin thường được chuyển xuống xã. Đơn vị vận hành du lịch nên có đầu mối với ban chỉ huy phòng chống thiên tai cấp xã và theo dõi bản tin chính thức, không dựa vào tin đồn trên mạng.
Có nên mua bảo hiểm thiên tai cho homestay không?
Nên cân nhắc, nhất là với công trình đầu tư lớn hoặc ở vị trí có rủi ro. Cần đọc kỹ điều khoản về sạt lở, lũ, sét và các loại trừ, điều kiện bảo trì. Bảo hiểm không thay được việc chọn vị trí và thiết kế đúng, nhưng giúp dòng tiền không gãy khi có sự cố.
Khảo sát địa chất có cần thiết cho công trình nhỏ trên đồi không?
Với công trình trên sườn dốc, sát taluy hoặc có dấu hiệu đất dịch chuyển, khảo sát địa chất ở mức phù hợp là rất nên làm, vì chi phí nhỏ so với rủi ro. Với vị trí bằng phẳng, đất ổn định, có thể đơn giản hơn. Kỹ sư kết cấu sẽ tư vấn mức khảo sát cần thiết.
Khách kẹt lại vì đường sạt thì cơ sở xử lý chi phí thế nào?
Nên có chính sách viết sẵn và công bố trước cho trường hợp thiên tai: ví dụ giảm giá hoặc miễn phí đêm phát sinh, hoàn hoặc dời phòng cho khách không đến được. Cách xử lý rộng lượng, rõ ràng trong lúc khó khăn thường được khách nhớ và kể lại, có lợi cho uy tín lâu dài.