Sức chứa du lịch của hồ Tà Đùng là số khách tối đa mà vùng hồ, bến bãi và hạ tầng dịch vụ đón được trong cùng một thời điểm hoặc một ngày mà không làm xuống cấp môi trường, an toàn và trải nghiệm của khách. Không có một con số chính thức chung cho cả hồ; sức chứa phải tính cho từng điểm (một bến thuyền, một đảo, một đồi ngắm mây, một tuyến đi bộ) và từng loại hoạt động.
Câu hỏi quan trọng hơn con số là: ai quyết định ngưỡng, và khi đạt ngưỡng thì làm gì. Bài này giải thích hai cách tiếp cận được dùng rộng rãi trên thế giới — phương pháp tính sức chứa theo tầng của Cifuentes và khung "giới hạn thay đổi chấp nhận được" — rồi đặt chúng vào bối cảnh Tà Đùng, nơi khách dồn mạnh vào cuối tuần và mùa mây.
Sức chứa không phải một con số duy nhất
Khái niệm sức chứa du lịch được bàn nhiều trong ngành từ những năm 1960–1970, khi các vườn quốc gia ở Bắc Mỹ bắt đầu quá tải. Người làm quản lý sớm nhận ra rằng có ít nhất bốn loại sức chứa khác nhau, và loại nào chạm trần trước thì loại đó là giới hạn thật.
Sức chứa vật lý là số người mà một không gian chứa được về mặt diện tích: bao nhiêu người đứng được trên một bãi ngắm, bao nhiêu thuyền đậu được ở một bến. Sức chứa sinh thái là mức sử dụng mà môi trường hấp thụ được mà không thay đổi đáng kể: đất không bị nén chặt, cây ven lối không chết, chim không bỏ chỗ đậu, nước không đục. Sức chứa xã hội là mức mà cộng đồng địa phương chấp nhận: tiếng ồn, kẹt đường, giá cả tăng, người lạ vào vườn. Sức chứa cảm nhận là mức đông mà khách còn thấy hài lòng: khách lên đồi ngắm mây để có cảm giác hoang sơ, nếu phải chen vai với vài trăm người thì trải nghiệm đã hỏng dù môi trường chưa hỏng.
Ở Tà Đùng, sức chứa cảm nhận và sức chứa hạ tầng (đường vào, chỗ đỗ xe, bến thuyền, nhà vệ sinh) thường chạm trần trước sức chứa sinh thái của mặt hồ rộng. Ngược lại, ở các đảo nhỏ, đồi ngắm cảnh có lối mòn đất đỏ, sức chứa sinh thái có thể là giới hạn đầu tiên vì đất dốc bị giẫm nhiều sẽ xói nhanh.
Phương pháp Cifuentes: tính sức chứa theo ba tầng
Năm 1992, nhà nghiên cứu Miguel Cifuentes đề xuất một cách tính sức chứa cho các khu bảo tồn ở Mỹ Latinh, về sau được áp dụng ở nhiều nước, kể cả trong một số nghiên cứu tại các vườn quốc gia, khu du lịch sinh thái ở Việt Nam. Ý tưởng là tính từ rộng đến hẹp qua ba tầng.
Sức chứa vật lý (PCC) = diện tích hoặc chiều dài dùng được chia cho không gian mỗi khách cần, nhân với số lượt quay vòng trong ngày. Sức chứa thực tế (RCC) = PCC nhân lần lượt với các hệ số điều chỉnh, mỗi hệ số phản ánh một giới hạn: số ngày mưa lớn không đi được, đoạn dốc trơn, mùa chim làm tổ, giờ nắng gắt. Sức chứa hiệu quả (ECC) = RCC nhân với năng lực quản lý, tức là tỷ lệ giữa nhân lực, hạ tầng, trang thiết bị hiện có so với mức cần để quản lý tốt.
Một ví dụ giả định cho dễ hình dung: một tuyến đi bộ lên đồi ngắm mây dài 600 mét, mỗi khách cần khoảng 1 mét lối đi cộng khoảng cách giữa các nhóm, tuyến mở 4 giờ buổi sáng và mỗi lượt đi về mất 1 giờ. PCC tính ra vài nghìn lượt. Khi nhân với hệ số mưa (mùa mưa có nhiều buổi sáng trơn), hệ số dốc (đoạn đất đỏ dễ xói), hệ số mùa chim, RCC có thể giảm xuống còn khoảng một phần ba. Nếu tuyến chỉ có một người giữ lối và không có nhà vệ sinh, hệ số quản lý thấp kéo ECC xuống thêm. Con số cuối cùng thường nhỏ hơn rất nhiều so với cảm tính ban đầu.
Cách tính tương tự áp dụng được cho một bến thuyền: sức chứa vật lý là số chỗ neo nhân số vòng quay thuyền trong khung giờ đẹp; hệ số điều chỉnh gồm những buổi gió mạnh, sóng lớn không chạy được, những ngày mực nước hạ khiến một phần bến cạn, và giờ nắng gắt khách không muốn ra hồ; năng lực quản lý là số người điều phối, số áo phao đạt chuẩn, có hay không thuyền cứu hộ trực. Kết quả thường cho thấy giới hạn thật nằm ở khâu điều phối và an toàn, chứ không ở mặt nước. Điều đó gợi ý rằng đầu tư vào người điều phối, áo phao và quy trình có thể nâng sức chứa hiệu quả nhanh hơn mở thêm bến.
Ưu điểm của cách tính này là minh bạch: ai cũng thấy được giả định và có thể tranh luận từng hệ số. Nhược điểm là các hệ số dễ bị chọn theo ý muốn, và nó cho cảm giác chính xác giả tạo. Vì vậy con số chỉ nên coi là điểm khởi đầu để bàn, không phải chân lý.
Giới hạn thay đổi chấp nhận được: đổi câu hỏi từ "bao nhiêu" sang "đến mức nào"
Năm 1985, nhóm nghiên cứu của Cơ quan Lâm nghiệp Hoa Kỳ do George Stankey dẫn đầu công bố khung Giới hạn thay đổi chấp nhận được (Limits of Acceptable Change, viết tắt LAC). Họ nhận ra rằng tìm một con số sức chứa "đúng" là gần như không thể, vì tác động phụ thuộc vào cách khách sử dụng hơn là số lượng. Một trăm khách đi đúng lối, mang rác về có tác động khác hẳn một trăm khách đi tràn ra hai bên lối và đốt lửa.
LAC đặt câu hỏi khác: những điều kiện nào ta muốn giữ ở nơi này, và thay đổi đến đâu thì không chấp nhận được nữa. Quy trình gồm các bước chính: xác định giá trị cần giữ, chọn chỉ số đo được (độ rộng lối mòn, số mảnh rác trên một đoạn bờ, độ trong của nước, mức phàn nàn của dân), đặt ngưỡng cho từng chỉ số, theo dõi định kỳ, và quy định trước hành động khi chỉ số vượt ngưỡng.
Với Tà Đùng, LAC thực tế hơn một con số sức chứa áp từ trên xuống. Các cơ sở cùng một nhánh hồ có thể thống nhất vài chỉ số đơn giản và ngưỡng của chúng. Khi chỉ số chạm ngưỡng, hành động đã được bàn trước: giới hạn số thuyền cùng lúc ở một bến, bắt buộc đặt lịch trước cho tuyến lên đồi vào cuối tuần, đóng tạm một bãi cắm trại để phục hồi.
Chỉ số gợi ý cho một nhánh hồ hoặc một điểm ngắm cảnh
Chỉ số tốt phải rẻ để đo, đo được thường xuyên và người không chuyên cũng đo được. Bảng dưới là gợi ý để các đơn vị cùng nhánh hồ chọn và điều chỉnh.
| Nhóm | Chỉ số | Cách đo đơn giản |
|---|---|---|
| Sinh thái | Độ rộng và độ sâu lối mòn ở vài điểm cố định | Đo bằng thước mỗi tháng, chụp ảnh cùng góc |
| Sinh thái | Số mảnh rác trên một đoạn bờ cố định | Đếm sau mỗi cuối tuần trên cùng một đoạn |
| Nước | Độ trong của nước ở bến | Đĩa Secchi thả xuống, ghi độ sâu còn nhìn thấy đĩa |
| Hạ tầng | Số thuyền cùng neo ở bến vào giờ cao điểm | Đếm vào một khung giờ cố định ngày thứ Bảy |
| Trải nghiệm | Tỷ lệ khách nhắc tới "đông", "ồn" trong phản hồi | Đọc phản hồi trên kênh đặt phòng, đếm theo tháng |
| Xã hội | Số phản ánh của người dân về xe, ồn, rác | Sổ ghi nhận ở trưởng thôn hoặc kênh nhắn tin chung |
Không cần đủ cả sáu nhóm ngay từ đầu. Hai ba chỉ số được đo đều đặn trong hai năm có giá trị hơn mười chỉ số đo vài lần rồi bỏ.
Khách dồn cuối tuần: sức chứa bị vượt theo giờ, không theo năm
Đặc điểm lớn nhất của lượng khách Tà Đùng là dồn theo nhịp: khách từ TP.HCM và các tỉnh Đông Nam Bộ đi cuối tuần, đi dịp lễ, đi mùa mây và mùa hoa cà phê. Trong tuần, nhiều cơ sở vắng; sáng thứ Bảy, Chủ nhật có thể quá tải ở cùng vài điểm ngắm, cùng một khung giờ bình minh. Tính sức chứa theo trung bình năm vì vậy che mất vấn đề. Giới hạn phải tính theo giờ cao điểm của ngày cao điểm.
Có ba hướng xử lý không cần cấm đoán. Một là dàn đều theo không gian: thay vì mọi đoàn cùng lên một đồi, các cơ sở chia nhau giới thiệu nhiều điểm ngắm khác nhau. Hai là dàn đều theo thời gian: khuyến khích khách ở giữa tuần bằng sản phẩm riêng cho ngày thường, như tour làm vườn, lớp nấu ăn, chương trình cho nhóm làm việc từ xa. Ba là đặt chỗ trước cho những điểm có sức chứa vật lý nhỏ, như một bến nhỏ hay một đảo có lối đi hẹp.
Mỗi hướng đều cần phối hợp giữa nhiều đơn vị, vì một cơ sở tự giới hạn khách trong khi cơ sở bên cạnh thì không sẽ chỉ chịu thiệt. Đây là lý do sức chứa nên được bàn ở cấp nhánh hồ, cấp điểm đến, với sự tham gia của chính quyền xã, chứ không chỉ trong nội bộ một doanh nghiệp.
Ai quyết định sức chứa và nhà đầu tư nên làm gì
Cơ quan quản lý. Với khu du lịch được công nhận, quy hoạch du lịch và quy định quản lý khu thường có nội dung về sức chứa. Với rừng đặc dụng, rừng phòng hộ, phương án du lịch sinh thái được phê duyệt sẽ ghi rõ tuyến, điểm và quy mô khách. Đây là ngưỡng pháp lý, phải tuân thủ.
Chủ dự án. Trong ngưỡng pháp lý, chủ dự án tự quyết công suất thiết kế. Sai lầm hay gặp là thiết kế theo diện tích đất có được thay vì theo sức chứa của điểm mà khách sẽ dùng. Một khu lưu trú trăm phòng đổ khách vào cùng một bến thuyền nhỏ sẽ tự làm hỏng trải nghiệm của chính mình.
Cộng đồng các đơn vị. Ngưỡng thực tế cho một nhánh hồ, một điểm ngắm chung chỉ hình thành được qua thoả thuận giữa các đơn vị cùng khai thác. Khung LAC giúp thoả thuận này có căn cứ đo được thay vì tranh cãi cảm tính.
Khi gọi vốn. Nhà đầu tư có kinh nghiệm thường hỏi dự án đã tính sức chứa chưa, giả định công suất phòng dựa trên gì. Một bảng tính sức chứa minh bạch, kèm chỉ số theo dõi, làm hồ sơ dự án đáng tin hơn nhiều so với một dự báo lượng khách tăng đều mỗi năm.
Câu hỏi thường gặp
Hồ Tà Đùng có con số sức chứa chính thức không?
Theo những gì công bố rộng rãi, chưa có một con số sức chứa chung cho cả vùng hồ. Sức chứa thường được xác định trong quy hoạch, phương án du lịch của từng khu, từng điểm khi được phê duyệt. Chủ dự án nên hỏi cơ quan quản lý về quy hoạch và phương án áp dụng cho vị trí của mình.
Sức chứa có giống công suất phòng của khu lưu trú không?
Không. Công suất phòng là số khách cơ sở lưu trú chứa được qua đêm; sức chứa du lịch là ngưỡng mà các điểm khách sẽ đến chịu được. Một khu lưu trú có thể còn phòng trống nhưng bến thuyền, đường lên đồi ngắm mây đã quá tải. Thiết kế nên nhìn cả hai.
Đĩa Secchi là gì và đo có khó không?
Đĩa Secchi là đĩa tròn sơn trắng đen buộc vào dây có vạch, thả xuống nước đến khi không còn nhìn thấy, độ sâu đó cho biết độ trong của nước. Dụng cụ rẻ, tự làm được, đo nhanh. Nên đo cùng giờ, cùng điểm, ghi kèm thời tiết để số liệu so sánh được qua thời gian.
Giới hạn số khách có làm giảm doanh thu không?
Trong ngắn hạn, giới hạn giờ cao điểm có thể làm mất một phần khách. Về dài hạn, giữ được chất lượng trải nghiệm giúp giữ giá phòng, giữ khách quay lại và tránh hình ảnh điểm đến quá tải. Dàn khách sang ngày thường và nhiều điểm khác nhau thường bù lại phần lớn doanh thu mất ở giờ cao điểm.
Nên tính sức chứa trước hay sau khi thiết kế khu lưu trú?
Trước. Sức chứa của các điểm mà khách sẽ dùng, như bến, tuyến đi bộ, điểm ngắm, nên là đầu vào để quyết định quy mô lưu trú. Tính sau khi đã xây xong chỉ còn cách hạn chế khách của chính mình, điều mà ít chủ đầu tư làm được.
Có thể tự áp dụng khung LAC cho một cơ sở nhỏ không?
Có, ở dạng đơn giản: chọn hai ba điều kiện muốn giữ quanh cơ sở, như đoạn bờ sạch, lối mòn không mở rộng, khách không phàn nàn đông, rồi đo định kỳ và quy định trước mình sẽ làm gì khi vượt ngưỡng. Hiệu quả tăng nhiều khi các cơ sở lân cận cùng làm.