Một công trình du lịch hoà cảnh ở vùng hồ Tà Đùng cần giữ năm nguyên tắc: thấp hơn đường đỉnh đồi phía sau, đặt theo đường đồng mức thay vì san phẳng, chia nhỏ khối thay vì một khối lớn, dùng màu và vật liệu lẫn vào nền đồi, và giữ bầu trời đêm tối bằng đèn hướng xuống. Những nguyên tắc này không làm dự án kém sang; chúng giữ lại đúng thứ mà khách trả tiền để nhìn thấy.
Cảnh hồ nhiều đảo của Tà Đùng là tài sản chung. Một công trình nhô cao trên đỉnh đảo, một mảng mái tôn xanh chói ven bờ hay một dãy đèn trắng rọi xuống mặt hồ ban đêm có thể thay đổi cả một vịnh trong mắt mọi người, kể cả khách của những cơ sở khác. Bài này đi qua các nguyên tắc thiết kế ở mức chủ đầu tư cần nắm để làm việc với kiến trúc sư và để kiểm tra phương án.
Vì sao "thấp tầng" là quyết định kinh tế chứ không chỉ thẩm mỹ
Giá trị của một khu lưu trú ven hồ nằm ở tầm nhìn và cảm giác ở giữa thiên nhiên. Khi các công trình quanh hồ đua nhau lên cao để có tầm nhìn tốt hơn, chính tầm nhìn ấy bị che bởi công trình bên cạnh, và cảm giác thiên nhiên biến mất trong ảnh của khách. Đây là một dạng bi kịch của tài sản chung: mỗi chủ đầu tư được lợi khi xây cao hơn, nhưng cả vùng mất giá khi ai cũng làm thế.
Các vùng hồ, vùng núi nổi tiếng trên thế giới giữ được giá trị lâu dài thường có quy định khá chặt về chiều cao, mật độ và màu công trình. Ở Việt Nam, các khu du lịch ven biển, vùng núi phát triển nhanh trong những năm qua cũng cho thấy hai kịch bản: nơi để công trình cao tầng mọc sát bờ thì cảnh quan đổi hẳn và rất khó lấy lại; nơi giữ được công trình thấp, phân tán thì giữ được chất riêng và mức giá phòng cao.
Quy hoạch và giấy phép xây dựng sẽ quyết định khung chiều cao, mật độ cho từng vị trí theo quy chuẩn quy hoạch xây dựng hiện hành và quy hoạch được phê duyệt. Nhưng khung pháp lý thường chỉ là giới hạn tối đa. Chủ đầu tư có tầm nhìn dài hạn thường chọn làm thấp và thưa hơn mức tối đa cho phép, vì đó là cách bảo vệ giá trị tài sản của chính mình.
Năm nguyên tắc thiết kế cốt lõi
Nằm dưới đường đỉnh đồi. Khi nhìn từ mặt hồ và từ các điểm ngắm chính, mái công trình không nên vượt lên trên đường viền đồi phía sau. Đường viền xanh liền mạch giữa đồi và trời là thứ làm nên cảnh Tà Đùng; một vệt mái cắt ngang đường viền ấy là thứ mắt người nhận ra đầu tiên.
Đặt theo đường đồng mức. Thay vì san phẳng một khoảng đồi lớn để đặt khối nhà, chia công trình thành các khối nhỏ bám theo đường đồng mức, bậc thang theo sườn, hoặc nâng sàn trên cột để giảm đào đắp. Ít đào đắp đồng nghĩa ít vết đất đỏ lộ ra, ít nguy cơ sạt và giữ được cây lớn.
Chia nhỏ khối. Mười căn nhỏ rải theo sườn đồi, xen giữa cây, hoà vào cảnh tốt hơn nhiều so với một khối mười phòng. Khối lớn tạo mặt đứng dài, phẳng, nhìn từ xa như một bức tường.
Màu và vật liệu lẫn vào nền. Mái màu xám tro, nâu đất, xanh rêu sẫm; tường màu đất, đá, gỗ. Tránh mái tôn xanh dương, đỏ tươi, trắng bóng và kính phản quang mảng lớn, vì chúng loé sáng dưới nắng và nhìn thấy từ rất xa trên mặt hồ.
Giữ bầu trời đêm. Đèn hướng xuống, có chụp che, ánh sáng màu ấm, cường độ vừa đủ; tắt đèn trang trí sau giờ khuya. Mặt hồ phản chiếu ánh sáng nên một dãy đèn trắng ven bờ có thể làm sáng cả một vùng nước.
Khoảng lùi mép nước và dải cây đệm
Dải đất sát mép hồ là nơi nhạy cảm nhất: nằm trong hoặc gần hành lang bảo vệ hồ chứa, chịu tác động của mực nước lên xuống, dễ sạt khi nước rút nhanh, và là tiền cảnh của mọi bức ảnh chụp từ mặt hồ. Phần đất này có những quy định riêng về việc xây dựng; chủ đầu tư cần xác định ranh giới hành lang với cơ quan quản lý trước khi đặt bất kỳ công trình nào.
Ngay cả ngoài phạm vi bị hạn chế, nên giữ một dải cây đệm tự nhiên giữa công trình và mép nước. Dải cây này giữ đất bờ, lọc một phần nước mưa chảy tràn mang theo đất và phân bón, che bớt công trình khi nhìn từ hồ và tạo chỗ trú cho chim. Cây bản địa có rễ sâu giữ bờ tốt hơn cỏ trồng hay cây cảnh nhập.
Cầu tàu, bến thuyền riêng, sàn ngắm nhô ra mặt nước là hạng mục khách rất thích nhưng cũng nhạy cảm nhất về pháp lý và cảnh quan. Nếu được phép làm, nên giữ quy mô nhỏ, kết cấu nhẹ, tháo lắp được, vật liệu màu tự nhiên, và tính đến biên độ mực nước để không trơ ra như một bộ khung trên bờ cạn vào mùa khô.
Kiểm tra tác động thị giác trước khi xin phép
Đánh giá tác động thị giác là công cụ quen thuộc của ngành cảnh quan ở nhiều nước, và chủ đầu tư có thể yêu cầu kiến trúc sư làm ở dạng đơn giản. Quy trình gợi ý:
- Xác định các điểm nhìn quan trọng: từ mặt hồ ở tuyến thuyền chính, từ các đồi ngắm cảnh, từ đường vào, từ các cơ sở lân cận.
- Chụp ảnh hiện trạng từ mỗi điểm nhìn, ghi tọa độ, hướng, tiêu cự, giờ chụp để có thể chụp lại đúng góc về sau.
- Dựng phối cảnh công trình chồng lên ảnh hiện trạng, cả ban ngày và ban đêm có đèn.
- Đánh giá: công trình có vượt đường đỉnh đồi không, có tạo mảng màu loé sáng không, có làm mất cây che phủ đáng kể không.
- Điều chỉnh chiều cao, màu, vị trí, cách bố trí khối; lặp lại tới khi tác động chấp nhận được.
- Lưu bộ ảnh làm hồ sơ; sau khi xây xong chụp lại từ cùng điểm để so sánh.
Bộ phối cảnh này còn có giá trị khi trình bày với đối tác, nhà đầu tư và chính quyền địa phương: nó cho thấy dự án đã nghĩ tới cảnh quan chung chứ không chỉ khu đất của mình.
Thiết kế cho khí hậu cao nguyên vùng hồ
Hoà cảnh không chỉ là chuyện nhìn. Công trình hợp khí hậu sẽ dùng ít điện, ít nước và bền hơn, đỡ phải cải tạo nhiều lần.
| Đặc điểm khí hậu | Hệ quả | Gợi ý thiết kế |
|---|---|---|
| Mưa nhiều, mưa dài ngày mùa mưa | Nước mưa lớn trên mái và sân, ẩm mốc | Mái dốc, vươn xa che tường; rãnh thu nước dẫn về bể chứa, không xả tràn xuống sườn |
| Sáng sớm và đêm se lạnh, trưa nắng | Chênh lệch nhiệt độ trong ngày | Tường dày hoặc có lớp cách nhiệt, cửa đón nắng sáng, che nắng chiều |
| Sương mù, độ ẩm cao | Gỗ, vải, nệm dễ mốc | Thông gió chéo, sàn cách mặt đất, vật liệu chịu ẩm |
| Gió thổi qua mặt hồ | Gió mạnh theo hướng mở của hồ | Hiên, ban công có chỗ chắn gió; mái liên kết chắc |
| Đất đỏ dễ trôi khi mưa | Bùn đất từ công trình trôi xuống hồ | Hạn chế bề mặt cứng; lối đi thấm nước; trồng cỏ, cây phủ đất quanh nhà |
Một căn nhà thông gió tốt, che nắng chiều hợp lý ở độ cao này có thể giảm đáng kể nhu cầu máy lạnh, điều có ý nghĩa ở vùng mà cấp điện không phải lúc nào cũng ổn định.
Đường vào, bãi đỗ xe và hạ tầng phụ: phần dễ phá cảnh nhất
Chủ đầu tư thường dồn tâm sức vào các căn nhà đẹp mà quên rằng con đường vào, bãi đỗ xe, bồn nước, trạm biến áp, khu rác mới là những thứ hay phá cảnh nhất. Một con đường mở thẳng lên dốc để xe chạy nhanh để lại vệt đất đỏ chạy dọc sườn đồi, nhìn thấy từ rất xa trên mặt hồ, đồng thời biến thành rãnh xói mỗi mùa mưa. Đường uốn theo đường đồng mức, độ dốc vừa phải, có rãnh thoát nước và cây hai bên vừa bền hơn vừa ít lộ hơn.
Bãi đỗ xe nên đặt ở vị trí thấp, khuất sau cây, xa mép nước, bề mặt thấm nước như sỏi hoặc gạch có lỗ trồng cỏ thay vì một mảng bê tông lớn. Nhiều khu nghỉ sinh thái trên thế giới chọn cách để xe ở đầu khu rồi đưa khách vào bằng lối đi bộ hoặc xe điện nhỏ, vừa giữ yên tĩnh vừa giảm diện tích mặt cứng. Ở Tà Đùng, nơi khách chủ yếu tự lái xe từ thành phố lên, cách này cần tính sẵn chỗ và người hỗ trợ mang hành lý.
Bồn nước trên cao, tấm pin mặt trời, máy phát điện, cột ăng-ten là những vật thể khó giấu. Bồn nước có thể đặt trên sườn cao phía sau, sơn màu tối, che bằng cây; pin mặt trời đặt trên mái hướng ít bị nhìn từ hồ hoặc trên mái nhà phụ; máy phát đặt trong nhà có cách âm. Chi tiết nhỏ nhưng cộng lại tạo nên khác biệt giữa một dự án hoà vào đồi và một dự án trông như công trường.
Vật liệu: tự nhiên chưa chắc đã bền vững
Gỗ, tre, đá, đất nện là vật liệu được khách yêu thích và hoà cảnh tốt. Nhưng ở một vùng giáp vườn quốc gia, nguồn gốc gỗ là câu hỏi nhạy cảm. Gỗ dùng cho công trình nên có hồ sơ nguồn gốc hợp pháp rõ ràng, ưu tiên gỗ rừng trồng, gỗ nhập khẩu có chứng từ hoặc gỗ tái sử dụng. Một bức ảnh khách chụp cột gỗ lớn không rõ nguồn gốc có thể kéo theo câu hỏi khó cho cả dự án.
Tre và gỗ cần được xử lý chống mối mọt, chống ẩm đúng kỹ thuật; nếu không, sau vài mùa mưa công trình xuống cấp và phải thay, tốn hơn dùng vật liệu khác từ đầu. Đá và đất có sẵn tại chỗ từ phần đào móng có thể dùng lại cho tường chắn, lối đi, giảm vận chuyển và giữ màu sắc đồng điệu với nền đất.
Bê tông và thép không phải kẻ thù; chúng cần thiết cho móng, tường chắn đất và kết cấu chịu lực trên đất dốc. Vấn đề là cách dùng: giấu phần bê tông vào nền, ốp hoặc sơn màu tự nhiên, và tránh các mảng bê tông trơ lớn nhìn thấy từ mặt hồ.
Câu hỏi thường gặp
Ở Tà Đùng được xây cao bao nhiêu tầng?
Chiều cao tối đa phụ thuộc quy hoạch được phê duyệt cho từng vị trí và quy chuẩn quy hoạch xây dựng hiện hành, không có con số chung cho cả vùng. Chủ đầu tư cần hỏi cơ quan quản lý xây dựng và chính quyền xã trước khi thiết kế. Từ góc cảnh quan, công trình nên thấp hơn đường đỉnh đồi phía sau khi nhìn từ hồ.
Công trình nâng sàn trên cột có rẻ hơn san nền không?
Tuỳ địa hình và quy mô. Nâng sàn giảm chi phí đào đắp, tường chắn và giảm rủi ro sạt, nhưng kết cấu cột, móng điểm cần tính toán kỹ. Trên sườn dốc, tổng chi phí thường cạnh tranh được, kèm lợi ích giữ cây và hạn chế vết đất lộ ra.
Màu mái nào hợp với cảnh hồ Tà Đùng?
Các màu trầm, không phản quang như xám tro, nâu đất, xanh rêu sẫm thường lẫn vào nền đồi tốt nhất. Nên tránh xanh dương, đỏ tươi, trắng bóng và tôn mạ bóng. Cách kiểm đơn giản là đặt mẫu màu ngoài trời, chụp từ xa ở vài giờ khác nhau trong ngày.
Đèn ngoài trời nên dùng loại nào để không gây ô nhiễm ánh sáng?
Dùng đèn có chụp che hướng ánh sáng xuống đất, ánh sáng màu ấm, công suất vừa đủ cho lối đi, có hẹn giờ hoặc cảm biến chuyển động. Tránh đèn rọi lên cây, rọi ra mặt hồ, đèn trắng công suất lớn. Tổ chức bảo vệ bầu trời đêm DarkSky International có các khuyến nghị chi tiết về chiếu sáng thân thiện.
Có nên xây công trình trên đảo giữa hồ không?
Phải xác định trước tình trạng pháp lý của đảo: thuộc loại đất nào, có trong hành lang hồ chứa hay rừng không, có được xây không. Nếu được phép, công trình trên đảo càng phải nhỏ, thấp, kín đáo vì đảo nhìn thấy từ mọi hướng, đồng thời phải tính kỹ nước thải, rác và thoát hiểm khi có sự cố.
Đánh giá tác động thị giác có bắt buộc không?
Với dự án nhỏ thường không phải thủ tục bắt buộc riêng, nhưng nội dung cảnh quan có thể được xem xét trong quy hoạch và hồ sơ môi trường. Dù không bắt buộc, chủ đầu tư nên làm ở dạng đơn giản vì nó giúp tránh sai lầm khó sửa và tạo niềm tin với đối tác, chính quyền.