Muốn giữ người làm qua những tháng vắng khách ở Tà Đùng, cơ sở du lịch cần ba thứ: một phần công cố định đủ để người làm không phải đi tìm việc khác, một danh sách việc có ích cho mùa thấp điểm như bảo trì, học nghề, làm sản phẩm mới, và một lộ trình nghề cho thấy người trẻ có thể đi từ phụ việc lên quản lý ca, quản lý cơ sở ngay trên quê mình. Thiếu một trong ba, người giỏi sẽ rời đi trong mùa vắng và cơ sở phải tuyển lại từ đầu khi khách quay lại.
Bài viết cho chủ cơ sở lưu trú, đơn vị vận hành và đơn vị tour ở vùng hồ. Nội dung đi qua nhịp mùa của Tà Đùng, các cách tổ chức lịch ca và phần công, việc làm trong mùa thấp, kiêm nhiệm hợp lý và một khung lộ trình nghề. Các mức lương, thưởng không nêu vì tuỳ từng cơ sở; bài chỉ đưa ra cách tính và nguyên tắc.
Nhịp mùa của Tà Đùng và chuyện "mất người sau Tết"
Khách lên Tà Đùng theo hai nhịp chồng lên nhau. Nhịp tuần: đông vào cuối tuần, thưa vào giữa tuần. Nhịp năm: mùa khô cuối năm đến đầu năm sau thời tiết đẹp, nhiều kỳ nghỉ, khách đông; mùa mưa giữa năm đường trơn, mưa chiều, khách ít hơn hẳn, trừ dịp hè và các kỳ lễ. Cơ sở nào cũng thấy rõ có những tháng doanh thu chỉ bằng một phần nhỏ so với cao điểm.
Nhiều cơ sở đối phó bằng cách cắt người vào mùa vắng và tuyển lại khi khách đông. Cách đó có vẻ tiết kiệm nhưng tạo ra chu kỳ mất mát: người giỏi bị cắt sẽ tìm việc ổn định ở nơi khác, ở xưởng, ở vườn, hoặc đi làm xa, và không quay lại. Mùa sau cơ sở lại tuyển người mới, đào tạo lại, chất lượng phục vụ những tuần đầu cao điểm, đúng lúc đông khách nhất, lại thấp nhất. Tính kỹ, khoản tiết kiệm từ việc cắt người trong vài tháng vắng thường nhỏ hơn chi phí tuyển, đào tạo lại và những đánh giá kém của khách trong mấy tuần đầu mùa cao điểm.
Ở các vùng quê, hiện tượng "mất người sau Tết" rất phổ biến: người lao động về quê ăn Tết, gặp bạn bè, nghe có việc ở nơi khác và không quay lại. Cơ sở nào muốn tránh phải có lý do để người làm muốn quay lại, và lý do đó cần được xây từ trước Tết, không phải đến lúc đó mới hứa hẹn.
Lý do đó có thể rất cụ thể: một khoản thưởng cho người quay lại đúng hẹn sau Tết, một lịch ca đã chốt cho tháng đầu năm, một vị trí cao hơn đã được hứa và ghi rõ điều kiện. Người lao động quyết định quay lại hay không ngay trong những ngày Tết, nên mọi cam kết cần được nói ra trước khi họ về quê.
Ba cách tổ chức phần công cho người làm cố định
Bảng dưới so ba cách thường gặp. Không có cách nào tốt nhất cho mọi nơi; điều quan trọng là nói rõ với người làm từ đầu.
| Cách | Mô tả | Ưu điểm | Rủi ro |
|---|---|---|---|
| Công cố định cả năm | Mức công đều mỗi tháng, mùa cao điểm có thưởng thêm | Người làm yên tâm, giữ người tốt nhất | Chi phí cao vào mùa vắng nếu không có việc cho người làm |
| Công cố định thấp và thưởng theo doanh thu | Phần nền đủ sống, phần thưởng tăng khi đông khách | Chia rủi ro, khuyến khích làm tốt khi đông | Cần minh bạch cách tính thưởng; phần nền quá thấp thì vẫn mất người |
| Trả theo ca, không có phần cố định | Chỉ trả khi có việc | Chi phí thấp nhất | Mất người vào mùa vắng; chỉ hợp với nhóm dự phòng, không hợp với nhóm nòng cốt |
Với nhóm nòng cốt, như quản lý ca, buồng phòng chính, bếp chính, người lái thuyền chính, cách thứ nhất hoặc thứ hai thường hợp lý. Nhóm dự phòng cuối tuần có thể trả theo ca. Mọi phần thưởng nên được tính theo công thức viết ra giấy, báo trước cho người làm, không phải "thưởng tuỳ tâm" của chủ.
Việc có ích cho mùa thấp điểm
Giữ người qua mùa vắng không có nghĩa là trả công cho người ngồi chơi. Mùa thấp điểm là lúc làm những việc mà mùa cao điểm không có thời gian làm:
- Bảo trì lớn: sơn lại gỗ, chống mối, thay đồ vải cũ, sửa mái, vệ sinh bể nước, kiểm hệ thống điện, phòng cháy.
- Học nghề: học thêm món ăn, học pha chế, học ngoại ngữ giao tiếp cơ bản, học sơ cứu, học lấy bằng hoặc chứng chỉ cho người lái thuyền.
- Làm sản phẩm mới: thử thực đơn theo mùa, thiết kế trải nghiệm cho mùa mưa như nấu ăn cùng nhà vườn, xem cà phê ra hoa, đi bộ ngắn khi tạnh mưa.
- Chụp ảnh và làm nội dung: cảnh hồ mùa mưa, mây sau mưa, vườn xanh — loại ảnh khác hẳn mùa khô, cần cho truyền thông.
- Chăm vườn, cảnh quan trong khuôn viên; trồng rau cho bếp.
- Hỗ trợ cơ sở khác trong cùng hệ hoặc cùng chủ, nếu có thoả thuận.
- Nghỉ phép năm: xếp phần lớn ngày nghỉ phép của người làm vào mùa vắng, để mùa cao điểm có đủ người.
Một lịch việc mùa thấp điểm được lên trước giúp người làm thấy mình vẫn cần thiết, và giúp cơ sở bước vào mùa cao điểm với căn nhà được bảo dưỡng, đội ngũ được nâng nghề, sản phẩm mới để bán.
Kiêm nhiệm hợp lý và kiêm nhiệm quá tải
Ở cơ sở nhỏ, kiêm nhiệm là chuyện bình thường. Người buồng phòng có thể phụ bếp vào bữa sáng; người đón khách có thể trực tin nhắn và lo đặt thuyền; người bảo trì có thể chở khách ra bến. Kiêm nhiệm hợp lý giúp người làm có đủ việc vào ngày thường và có thu nhập ổn định hơn.
Ranh giới giữa kiêm nhiệm hợp lý và quá tải nằm ở ba điểm. Một là giờ làm: kiêm nhiệm không được đẩy tổng giờ làm vượt quá giới hạn luật cho phép mà không có thoả thuận làm thêm giờ và trả đúng mức. Hai là an toàn: không giao việc cần giấy tờ chuyên môn như lái thuyền, sửa điện cho người không có. Ba là chất lượng: một người vừa nấu ăn vừa dọn phòng vừa đón khách vào trưa thứ Bảy sẽ làm cả ba việc đều kém.
Cách làm tốt là ghi rõ trong mô tả việc vị trí chính và các việc kiêm nhiệm, kèm cách tính công nếu kiêm nhiệm thêm. Kiêm nhiệm cũng là cơ hội học nghề: người buồng phòng biết thêm việc đón khách là người có thể lên quản lý ca sau này.
Khung lộ trình nghề cho người trẻ địa phương
Người trẻ ở lại quê làm du lịch cần thấy được tương lai, không chỉ thấy công việc hôm nay. Bảng dưới là khung mẫu; thời gian mỗi bậc tuỳ người và cơ sở.
| Bậc | Vai trò | Cần học để lên bậc sau | Dấu hiệu sẵn sàng |
|---|---|---|---|
| 1 | Phụ việc theo ca: buồng phòng, phụ bếp, phụ bến | Làm đúng danh mục, giữ giờ, an toàn | Làm trọn ca không cần sửa lại |
| 2 | Nhân viên chính một vị trí | Kiêm thêm một vị trí, giao tiếp với khách, ghi sổ | Được khách nhắc tên, tự xử lý việc nhỏ |
| 3 | Trưởng nhóm, quản lý ca | Xếp ca, kèm người mới, xử lý phàn nàn, đối soát cuối ngày | Ca do mình phụ trách chạy ổn khi quản lý vắng |
| 4 | Quản lý cơ sở | Tài chính cơ bản, bán hàng, làm việc với đối tác, quy định pháp lý | Chịu trách nhiệm kết quả một cơ sở qua cả mùa |
| 5 | Quản lý nhiều cơ sở hoặc tự mở dịch vụ | Chiến lược, nhân sự, đầu tư | Có kết quả ổn định nhiều mùa |
Mỗi bậc nên đi kèm sự thay đổi rõ ràng về công và trách nhiệm. Lộ trình chỉ có ý nghĩa khi người làm thấy người khác đã đi được trên đó; cơ sở nên công khai ghi nhận khi một người lên bậc.
Đo xem cơ sở có đang giữ được người không
Giữ người là chuyện có thể đo, không chỉ cảm nhận. Chỉ số đơn giản nhất là tỷ lệ người nòng cốt còn ở lại sau một năm: trong số những người làm chính đầu mùa cao điểm năm ngoái, bao nhiêu người còn làm đến mùa năm nay. Chỉ số thứ hai là số tuần trung bình một người mới cần để làm trọn ca không phải sửa lại; con số này giảm dần khi quy trình đào tạo tốt lên và khi có người kèm ổn định.
Chỉ số thứ ba là lý do nghỉ việc. Mỗi khi có người nghỉ, người quản lý nên hỏi ngắn và ghi lại: vì lương, vì điều kiện sống, vì việc nhà, vì quan hệ với quản lý, vì tìm được việc khác. Sau một hai mùa, những ghi chép này cho thấy nguyên nhân chính nằm ở đâu, và thường khác với điều chủ cơ sở đoán. Nhiều nơi nghĩ người làm đi vì lương, nhưng ghi chép lại cho thấy vì lịch làm không báo trước hay vì bị nhắc việc trước mặt khách.
Những con số này không cần phần mềm; một bảng tính đơn giản là đủ. Điều quan trọng là có người theo dõi và mang ra bàn mỗi cuối mùa, cùng với số liệu khách và doanh thu.
Người trẻ ở lại quê: điều họ cần từ phía doanh nghiệp
Người trẻ trong xã Tà Đùng có nhiều lựa chọn: đi học xa, đi làm khu công nghiệp ở miền Đông Nam Bộ, làm vườn cùng gia đình, hoặc làm du lịch ngay trên quê. Với nhiều gia đình, đi làm xa vẫn là con đường quen vì thu nhập rõ ràng. Du lịch muốn giữ được người trẻ phải cạnh tranh không chỉ bằng thu nhập mà bằng thứ khu công nghiệp không có: ở gần nhà, học được nghề có tương lai, được làm việc với khách các nơi, có cơ hội tự lập.
Từ phía doanh nghiệp, có thể làm vài việc cụ thể. Hỗ trợ học phí cho khoá học ngắn về nấu ăn, lễ tân, ngoại ngữ, đổi lại cam kết làm việc một thời gian hợp lý. Giao việc có trách nhiệm sớm cho người có tố chất, như phụ trách mạng xã hội của cơ sở, phụ trách một tuyến trải nghiệm. Mời tham gia các buổi bàn về sản phẩm, để người trẻ thấy ý kiến của mình được nghe.
Khi người trẻ địa phương giỏi lên, một số sẽ muốn tự mở homestay, tự làm dịch vụ thuyền hay trải nghiệm. Doanh nghiệp không nên xem đó là mất người mà là thêm đối tác trong vùng. Một hệ sinh thái điểm đến khoẻ là nơi người làm thuê hôm nay có thể thành chủ dịch vụ ngày mai và tiếp tục hợp tác với nơi đã đào tạo mình.
Câu hỏi thường gặp
Mùa nào vắng khách nhất ở Tà Đùng?
Thường là các tháng mùa mưa giữa năm, khi đường trơn, mưa chiều nhiều, trừ dịp hè và các kỳ nghỉ lễ. Ngày giữa tuần quanh năm cũng thưa khách hơn cuối tuần. Cơ sở nên theo dõi số liệu đặt chỗ của chính mình qua vài năm để biết nhịp riêng.
Có nên cắt bớt nhân viên vào mùa vắng khách?
Với nhóm dự phòng làm theo ca thì giảm ca là bình thường. Với nhóm nòng cốt, cắt người thường khiến mất người giỏi và phải đào tạo lại khi khách quay lại. Giữ một phần công cố định và giao việc bảo trì, học nghề, làm sản phẩm mới là cách bền hơn.
Nhân viên homestay làm gì vào mùa thấp điểm?
Bảo trì lớn như sơn gỗ, chống mối, sửa mái; học thêm nghề; thử thực đơn và trải nghiệm mới cho mùa mưa; chụp ảnh, làm nội dung; chăm vườn và cảnh quan; nghỉ phép năm. Lịch việc nên lên trước khi mùa vắng bắt đầu.
Làm sao để nhân viên quay lại sau Tết?
Xây lý do quay lại từ trước Tết: phần công cố định rõ ràng, thưởng cho người ở lại trọn mùa được báo trước, lộ trình lên bậc cụ thể, và quan hệ tôn trọng. Hỏi lịch quay lại của từng người trước khi về quê và giữ liên lạc trong dịp Tết.
Kiêm nhiệm nhiều việc có vi phạm luật lao động không?
Kiêm nhiệm không vi phạm nếu được thoả thuận trong hợp đồng hoặc mô tả việc, tổng giờ làm không vượt giới hạn luật mà không có thoả thuận làm thêm giờ, và không giao việc cần giấy tờ chuyên môn cho người không có. Nên ghi rõ cách tính công khi kiêm thêm.
Người trẻ địa phương có thể lên quản lý homestay sau bao lâu?
Tuỳ người và cơ sở, thường cần vài mùa du lịch để đi từ phụ việc lên quản lý ca, nếu có người kèm, được giao trách nhiệm tăng dần và học thêm các kỹ năng như xếp ca, đối soát, xử lý phàn nàn. Không nên đốt cháy giai đoạn khi người đó chưa tự chạy được một ca.