Quản lý rác ở vùng hồ Tà Đùng cần một hệ thống gồm bốn khâu nối nhau: giảm rác ngay từ đầu vào, phân loại tại nguồn, tập kết kín ở nơi không bị nước và thú vật tiếp cận, rồi đưa ra điểm thu gom theo lịch cố định. Thiếu một khâu, rác sẽ đi đường ngắn nhất là xuống hồ, vào rừng hoặc bị đốt. Với một hồ nước đứng giữa đồi, rác đã xuống nước sẽ bị gió dồn vào các vịnh nhỏ và nằm lại đó rất lâu.
Vùng hồ có ba khó khăn riêng: xa các điểm xử lý tập trung nên chi phí vận chuyển cao, lượng khách dồn theo đợt cuối tuần nên rác đến theo cơn chứ không đều, và nhiều hoạt động diễn ra trên mặt nước, trên đảo, nơi không có thùng rác cố định. Bài này đi qua cách dựng hệ thống cho ba loại đơn vị thường gặp: bến thuyền và dịch vụ trên hồ, cơ sở lưu trú, đơn vị tổ chức sự kiện, cắm trại.
Rác ở vùng hồ đến từ đâu và đi đâu
Nhìn theo dòng vật chất, rác du lịch ở Tà Đùng có bốn nguồn chính. Thứ nhất là đồ ăn uống mang theo: chai nước, ly nhựa, hộp xốp, túi ni lông, vỏ lon từ khách đi thuyền, cắm trại, ngắm bình minh. Thứ hai là rác sinh hoạt của cơ sở lưu trú: thức ăn thừa, bao bì đồ dùng phòng, chai dầu gội nhỏ, khăn giấy. Thứ ba là rác từ hoạt động đặc biệt: tiệc nướng, sự kiện ngoài trời, đoàn công ty, trang trí, bóng bay. Thứ tư là rác xây dựng từ các công trình đang mọc lên quanh hồ, thường bị bỏ qua nhưng có khối lượng lớn.
Đường đi của rác khi không có hệ thống cũng khá rõ. Rác nhẹ bị gió thổi từ bãi cắm trại, điểm ngắm xuống nước. Rác để ngoài trời qua đêm bị chó, chuột, khỉ rừng bới tung. Rác chất đống lâu ngày bị đốt để "giải quyết", tạo khói và nguy cơ cháy rừng mùa khô. Rác xây dựng bị đổ xuống sườn dốc, lấp khe suối. Mỗi đường đi đều để lại dấu vết thấy được trong ảnh của khách.
Nước hồ đứng làm vấn đề nặng hơn ở sông. Rác nổi không trôi đi mà tụ lại theo hướng gió ở các nhánh hồ kín. Khi mực nước hạ trong mùa khô, rác mắc lại trên dải bờ phơi ra, thành những vệt nhìn thấy từ xa. Nhựa nằm lâu trong nước vỡ thành mảnh nhỏ, đi vào chuỗi thức ăn của cá — loại cá mà chính các nhà hàng ven hồ giới thiệu với khách.
Khung pháp lý cần nắm
Luật Bảo vệ môi trường 2020 đặt nguyên tắc phân loại chất thải rắn sinh hoạt tại nguồn và người phát sinh rác trả chi phí theo khối lượng hoặc thể tích. Theo luật, rác sinh hoạt được chia ít nhất thành nhóm có khả năng tái chế, nhóm thực phẩm và nhóm còn lại; cách triển khai cụ thể, giá dịch vụ thu gom do địa phương quy định. Cơ sở kinh doanh có lượng rác lớn còn phải ký hợp đồng với đơn vị thu gom có chức năng.
Nghị định 08/2022/NĐ-CP hướng dẫn luật có lộ trình hạn chế sản phẩm nhựa dùng một lần và bao bì nhựa khó phân huỷ, trong đó cơ sở lưu trú và khu du lịch là nhóm được nhắc tới, với mốc tính từ năm 2026. Chi tiết về đối tượng, ngoại lệ và mốc cụ thể nên đối chiếu văn bản hiện hành vì các quy định này có thể được sửa đổi.
Ngoài ra, việc đốt rác ngoài trời gần rừng vào mùa khô có thể vi phạm quy định phòng cháy rừng; đổ chất thải xuống hồ chứa thuộc nhóm hành vi bị cấm trong vùng bảo vệ hồ chứa. Với đơn vị làm du lịch, rủi ro lớn nhất thường không phải tiền phạt mà là hình ảnh: một bãi rác gần bến được chụp và chia sẻ có thể làm tổn hại cả một mùa kinh doanh.
Hệ thống rác cho cơ sở lưu trú: sáu bước
Cơ sở lưu trú là nơi dễ làm bài bản nhất, vì có mặt bằng cố định, có nhân viên và kiểm soát được đầu vào. Có thể dựng hệ thống theo sáu bước sau.
- Giảm đầu vào: nước uống bằng bình lớn và ly thuỷ tinh thay chai nhỏ; đồ dùng phòng tắm dạng bình rót lại; mua thực phẩm theo thùng, giỏ từ nhà vườn thay vì bao bì lẻ. Rác không phát sinh là rác rẻ nhất.
- Phân loại ba ngăn ở mọi điểm: trong phòng, bếp, khu chung đều có ba ngăn rõ màu: thực phẩm, tái chế, còn lại. Có hình minh hoạ đơn giản cho khách nước ngoài và khách lớn tuổi.
- Xử lý rác thực phẩm tại chỗ: ủ phân trong thùng hoặc hố có nắp, trộn lá khô, đặt xa nguồn nước và mép hồ; phân ủ dùng lại cho vườn. Phần thức ăn thừa có thể thoả thuận với hộ chăn nuôi gần đó nếu bảo đảm vệ sinh.
- Gom rác tái chế để bán: lon, chai nhựa, giấy bìa được rửa sơ, ép dẹp, để khô; khi đủ lượng thì bán cho người thu mua phế liệu. Phần này giảm khối lượng phải chở đi và có thể giao cho nhân viên như một khoản thu nhỏ.
- Tập kết kín: khu chứa rác còn lại có mái, có nền, có cửa, chống chó chuột, đặt ở vị trí xe thu gom tiếp cận được, không nằm trên đường nước mưa chảy xuống hồ.
- Đưa ra điểm thu gom theo lịch: ký hợp đồng với đơn vị thu gom của xã hoặc tự chở ra điểm tập kết chung theo lịch cố định, nhất là ngay sau cuối tuần. Ghi số túi hoặc ước khối lượng mỗi lần để theo dõi xu hướng.
Với cơ sở nhỏ, chi phí lớn nhất là công sức duy trì kỷ luật, không phải thiết bị. Một nhân viên được giao rõ trách nhiệm và kiểm tra định kỳ quan trọng hơn mọi loại thùng đắt tiền.
Bến thuyền và dịch vụ trên hồ: rác sinh ra ở nơi không có thùng
Thuyền đưa khách ra đảo, đi ngắm hồ là nơi rác dễ rơi thẳng xuống nước nhất. Khách uống nước, ăn trái cây trên thuyền, gió thổi bay túi, ly. Giải pháp đơn giản là mỗi thuyền có một túi hoặc thùng có nắp buộc cố định, người lái thuyền nhắc khách ngay từ lúc lên thuyền, và rác được mang về bến chứ không để lại trên đảo.
Bến thuyền nên có điểm nhận rác kín và một quy tắc rõ: rác mang ra đảo phải mang về. Một số điểm du lịch hồ ở các nước áp dụng cách đặt cọc nhỏ cho mỗi nhóm khách ra đảo, hoàn lại khi khách mang túi rác về bến. Cách này cần các bến cùng làm để tránh khách chuyển sang bến không đặt cọc.
Người lái thuyền là mắt xích quan trọng nhất ở khâu này. Họ là người địa phương, gặp khách ở khoảnh khắc khách thoải mái nhất và dễ nghe lời nhắc nhất. Đơn vị vận hành nên trả công cho người lái thuyền cả phần việc giữ sạch thuyền và nhắc khách, không coi đó là việc làm thêm. Một buổi hướng dẫn ngắn đầu mùa về cách nói với khách sao cho lịch sự mà rõ ràng giúp nhiều hơn những tấm bảng nhắc nhở dựng dọc bến.
Định kỳ, các đơn vị cùng khai thác một vùng hồ nên tổ chức vớt rác ở các vịnh nhỏ nơi rác hay dồn. Việc này có thể kết hợp thành hoạt động cho khách tham gia tự nguyện, nhưng không nên biến thành màn trình diễn: vớt rác hiệu quả cần lịch đều, có thuyền, có vợt dài, có găng tay và có chỗ đưa rác đi sau khi vớt. Ghi lại khối lượng mỗi lần vớt là chỉ số tốt để biết rác trên hồ đang tăng hay giảm.
Sự kiện, tiệc nướng, cắm trại đoàn: kế hoạch rác trước khi nhận việc
Sự kiện ngoài trời ven hồ có thể tạo ra lượng rác bằng cả tuần vận hành bình thường chỉ trong một buổi tối. Đơn vị tổ chức nên có kế hoạch rác như một phần của hợp đồng.
| Hạng mục | Nên làm | Nên tránh |
|---|---|---|
| Đồ ăn uống | Bát đĩa, ly dùng lại hoặc thuê; đồ uống rót từ bình lớn | Hộp xốp, ly nhựa, ống hút nhựa |
| Trang trí | Vật liệu tự nhiên tháo ra mang về được, đèn dây dùng nhiều lần | Bóng bay, kim tuyến, pháo giấy, đèn trời |
| Điểm rác | Mỗi khu có ba ngăn, có người hướng dẫn trong giờ cao điểm | Một thùng chung không phân loại để qua đêm |
| Thức ăn thừa | Tính suất sát số khách, gom thức ăn thừa ủ phân hoặc cho hộ chăn nuôi | Đổ xuống hồ, đổ vào bụi cây |
| Kết thúc | Dọn ngay trong đêm hoặc sáng sớm, kiểm tra lại cả bờ nước | Để rác ngoài trời qua đêm cho thú bới |
| Thanh toán | Ghi phí dọn và vận chuyển rác vào báo giá | Coi việc dọn là phần làm thêm không tính phí |
Đèn trời và bóng bay đáng được nhắc riêng: chúng bay ra khỏi tầm kiểm soát, rơi xuống rừng hoặc mặt hồ, đèn trời còn mang nguy cơ cháy rừng. Một vùng hồ giáp vườn quốc gia không nên có hai thứ này trong bất kỳ sự kiện nào.
Rác xây dựng và rác của chính dự án
Trong giai đoạn nhiều công trình đang xây quanh hồ, rác xây dựng có thể lớn hơn rác du lịch. Gạch vỡ, bao xi măng, xốp đóng gói, gỗ cốp pha, sắt vụn thường bị đổ xuống sườn dốc gần công trường cho nhanh. Khi mưa, chúng trôi theo rãnh xuống khe suối và mép hồ. Chủ đầu tư nên ghi rõ trong hợp đồng với nhà thầu điểm tập kết rác xây dựng, tần suất chở đi và chế tài khi đổ sai chỗ.
Một phần rác xây dựng có thể tận dụng: đất đào dùng lại để san lấp tại chỗ (không đổ xuống sườn), gạch vỡ làm nền lối đi, gỗ cốp pha dùng lại cho hạng mục tạm. Phần còn lại cần chở đến nơi được phép tiếp nhận. Việc chụp ảnh hiện trạng công trường định kỳ giúp chủ đầu tư kiểm soát nhà thầu từ xa và có bằng chứng khi có phản ánh.
Cuối cùng, hệ thống rác chỉ bền nếu có người chịu trách nhiệm và có chỉ số để theo dõi. Ba con số đơn giản là đủ để bắt đầu: số túi rác còn lại phải chở đi mỗi tuần, khối lượng rác tái chế bán được, và số mảnh rác đếm được trên một đoạn bờ cố định sau mỗi cuối tuần. Nếu cả ba đi đúng hướng, hệ thống đang chạy.
Câu hỏi thường gặp
Cơ sở lưu trú ở Tà Đùng có bắt buộc phân loại rác không?
Luật Bảo vệ môi trường 2020 đặt nghĩa vụ phân loại chất thải rắn sinh hoạt tại nguồn cho cả hộ gia đình và cơ sở; cách triển khai và chế tài cụ thể do địa phương hướng dẫn. Cơ sở lưu trú nên chủ động phân loại vì việc này vừa đúng luật vừa giảm chi phí vận chuyển ở vùng xa.
Ủ phân rác thực phẩm tại chỗ có gây mùi hay thu hút thú không?
Nếu làm đúng thì ít mùi: thùng hoặc hố có nắp, trộn đủ lá khô hay mùn cưa, giữ ẩm vừa phải, không bỏ thịt cá sống với lượng lớn. Đặt xa phòng khách, xa nguồn nước và mép hồ. Nếu thấy thú bới, cần nắp chắc hơn hoặc lưới bao quanh.
Có được đốt rác tại chỗ ở vùng hồ không?
Không nên. Đốt rác ngoài trời tạo khói độc, nhất là với nhựa, và ở vùng giáp rừng mùa khô dễ gây cháy, có thể vi phạm quy định phòng cháy rừng và bảo vệ môi trường. Rác không tái chế, không ủ được cần đưa đến điểm thu gom có chức năng.
Làm sao để khách đi thuyền không vứt rác xuống hồ?
Kết hợp ba việc: mỗi thuyền có túi rác buộc cố định và người lái nhắc từ lúc lên thuyền; hạn chế đồ dùng một lần mang ra đảo; và quy tắc chung rác mang ra phải mang về, có thể kèm đặt cọc nhỏ. Thái độ của người lái thuyền ảnh hưởng hành vi của khách rất nhiều.
Chi phí làm hệ thống rác cho một homestay nhỏ khoảng bao nhiêu?
Phần thiết bị thường không lớn: thùng ba ngăn, thùng ủ phân, khu tập kết có mái. Khoản đáng kể hơn là công lao động và phí thu gom định kỳ, phụ thuộc giá dịch vụ do địa phương quy định và quãng đường. Nên tính khoản này như chi phí vận hành cố định ngay từ đầu.
Rác xây dựng của nhà thầu đổ sai chỗ thì chủ đầu tư có chịu trách nhiệm không?
Về nguyên tắc, chủ đầu tư và nhà thầu đều có thể bị xem xét trách nhiệm tuỳ hợp đồng và vụ việc. Cách an toàn là ghi rõ nghĩa vụ xử lý rác xây dựng trong hợp đồng, có điểm tập kết, có chế tài, và kiểm tra công trường định kỳ bằng ảnh để phát hiện sớm.